Δεύτερη/Ξένη γλώσσα στην πρώιμη παιδική ηλικία.

Βιβλίο της Ελένης Κοροσίδου και της Ελένης Γρίβα από τις εκδόσεις Κυριακίδη, 2022.

Το βιβλίο "Δεύτερη / Ξένη Γλώσσα στην Πρώιμη Παιδική Ηλικία. Εκπαιδευτικές Δραστηριότητες σε Παιγνιώδη και Ψηφιακά Περιβάλλοντα." αναδεικνύει τη σημασία της εφαρμογής ενός σύγχρονου και επιστημονικά τεκμηριωμένου πλαισίου για την εισαγωγή κατάλληλων εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων με στόχο την πρώιμη ανάπτυξη γλωσσικών δεξιοτήτων σε μια δεύτερη/ ξένη γλώσσα. Παράλληλα τονίζεται η αναγκαιότητα για αφύπνιση της διαπολιτισμικής επίγνωσης, μέσα από την ανάπτυξη, ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία, διαπολιτισμικών δεξιοτήτων. Οι προτεινόμενες 70 βιωματικές δραστηριότητες, οι οποίες ταξινομούνται στη βάση τριών προπαρασκευαστικών σταδίων του γλωσσικού επιπέδου Α1, στοχεύουν στους πρώιμους πολυγραμματισμούς των μικρών παιδιών, ώστε να έρθουν σε επαφή με την ελληνική ή την αγγλική ως δεύτερη/ ξένη γλώσσα και να ευαισθητοποιηθούν στην πολιτισμική διαφορετικότητα. Οι δραστηριότητες εφαρμόζονται σε παιγνιώδη και ψηφιακά περιβάλλοντα, όπου παράλληλα καλλιεργούνται οι απαιτούμενες για τους μελλοντικούς πολίτες δεξιότητες του 21ου αιώνα, και έχουν δοκιμαστεί για την αποτελεσματικότητά τους σε πραγματικές συνθήκες τάξης με παιδιά ηλικίας 5 έως 7 ετών.

Το βιβλίο φιλοδοξεί να αποτελέσει δεξαμενή δημιουργικών ιδεών και, κατ’ επέκταση, πηγή έμπνευσης για εκπαιδευτικούς, ερευνητές, προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές, γονείς και σχεδιαστές προγραμμάτων που αποσκοπούν στην πρώιμη επαφή παιδιών μικρής ηλικίας με μια δεύτερη/ξένη γλώσσα.

Ερωτήματα που απαντώνται:

• Πώς μπορώ να δημιουργήσω το κατάλληλο εκπαιδευτικό περιβάλλον για την πρώιμη επαφή με την Ελληνική ως δεύτερη/ ξένη γλώσσα; 

• Πώς μπορώ να δημιουργήσω ένα παιγνιώδες μαθησιακό περιβάλλον για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας; 

• Πώς μπορώ να αξιοποιήσω εκπαιδευτικά τις Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών κατά την ευαισθητοποίηση στην Ελληνική ως δεύτερη/ ξένη γλώσσα;

Εκπαίδευση εκπαιδευτικών και ανάγνωση.

 

 

Άρθρο της Βασιλικής Βασιλούδη (*)

Αναδημοσίευση από τον Αναγνώστη.

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (Ιούνιος 2023) συμμετείχα μαζί με τη Μαρίζα Ντεκάστρο και την Ελένη Σβορώνου στη συζήτηση που διοργάνωσε Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ με θέμα «Το μέλλον της ανάγνωσης: Τα παιδιά», με συντονιστή τον Γιάννη Μπασκόζο. Οι δύο συγγραφείς και κριτικοί παιδικού βιβλίου μίλησαν για τους μύθους και τις αλήθειες που περιβάλλουν το ζήτημα της φιλαναγνωστικής στάσης των παιδιών στη χώρα μας. Προερχόμενη από τον χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου είχα την ευκαιρία να «μοιραστώ» αρκετές ώρες φιλαναγνωσίας και φιλαναγνωστικών δράσεων με τους μαθητές και τις μαθήτριές μου, στο πλαίσιο είτε διαφόρων γνωστικών αντικειμένων είτε ομίλων φιλαναγνωσίας, διαπίστωσα από τις τοποθετήσεις τους για μια ακόμη φορά την ευρεία κοινωνική συναίνεση σχετικά με τη σπουδαιότητα της πρώιμης μύησης των παιδιών στην ανάγνωση, την αναγκαιότητα της καλλιέργειας φιλαναγνωστικών στάσεων και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί.

Οι εκπαιδευτικοί; Οι υπηρετούντες και οι μελλοντικοί.Οι μελλοντικοί; Ναι, οι φοιτητές και οι φοιτήτριές μας των Παιδαγωγικών Τμημάτων. Η εμπειρία μου πλέον στην Τριτοβάθμια, σε ένα Παιδαγωγικό Τμήμα, μου επιτρέπει να μελετήσω κι έναν άλλο παράγοντα στην εξίσωση της φιλαγνωσίας: όχι μόνο τον ρόλο των γονέων, των υπηρετούντων εκπαιδευτικών, της πολιτείας, των διαθέσιμων πόρων, αλλά και τον ρόλο των μελλοντικών εκπαιδευτικών, οι οποίοι μπορεί να λειτουργήσουν ως μέντορες των εκκολαπτόμενων αναγνωστών.

Προϋπόθεση βασική: να είναι οι ίδιοι αναγνώστες. Ερώτημα βασικό: Είναι αναγνώστες; Και ναι, και όχι! Στην πλειονότητά τους, όμως, μετά λύπης, λέω όχι. Είναι, ωστόσο, περιστασιακοί αναγνώστες… Δεν μπορούν να χαρακτηριστούν εντατικοί αναγνώστες με διαμορφωμένες προτιμήσεις και κριτική στάση. Για να μην χαρακτηριστώ απαισιόδοξη, σπεύδω να υπογραμμίσω ότι η εμπειρία μου δείχνει πως στο Πανεπιστήμιο μπορούμε να ξαναπιάσουμε το νήμα… Και λέω να ξαναπιάσουμε το νήμα, γιατί η αίσθησή μου είναι ότι εκεί γύρω στην εφηβεία τα παιδιά, για πολλούς και διάφορους λόγους, οι οποίοι σχετίζονται τόσο με τη διαμόρφωση του εσωτερικού εαυτού όσο και με την επίδραση του ψηφιακού σκηνικού – όχι δεν είμαι από αυτούς που απορρίπτουν την τεχνολογία – παύουν να βρίσκουν το βιβλίο ελκυστικό.

Η συνάντησή μου στο αμφιθέατρο στην αρχή του εξαμήνου με αυτούς τους νεαρούς ενήλικες αποκαλύπτει πολλά για το προφίλ των μελλοντικών εκπαιδευτικών: περιστασιακοί αναγνώστες, νεφελώδεις γνώσεις έως και μεγάλη σύγχυση σχετικά με τα γένη και τα είδη της λογοτεχνίας, στερεοτυπικές γνώσεις αφηγηματολογίας – κατάλοιπο του μηχανισμού των Πανελλαδικών εξετάσεων – αντίσταση στην ανάγνωση ολόκληρων έργων στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους στα μαθήματα Λογοτεχνίας, κατάλοιπο κι αυτό του σχολείου που διδάσκει ή τουλάχιστον προέκρινε μέχρι πρότινος τη διδασκαλία αποσπασμάτων, άγνοια για τους κλασικούς της ελληνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας … σποραδικές γνώσεις για τα είδη και τους συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας.

Αν κι η εικόνα που σκιαγραφώ, φαντάζει μάλλον αποθαρρυντική, θα έλεγα ότι αλλάζει σταδιακά στη διάρκεια της ένταξής μας σε μια ερμηνευτική κοινότητα στο πλαίσιο των μαθημάτων. Διδάσκω παιδική λογοτεχνία στο δεύτερο έτος και σύγχρονη ευρωπαϊκή και νεοελληνική λογοτεχνία στο τρίτο, σε δύο συνεχόμενα εξάμηνα, γεγονός που μου επιτρέπει να δω κάποιες, μικρές έστω, μα συνάμα σημαντικές, μετατοπίσεις στην αναγνωστική τους συμπεριφορά: στην αρχή αντίσταση, η οποία όμως κάμπτεται με την επιλογή έργων που τους ενδιαφέρουν ή έργων που εν αγνοία τους τα έχουν παρακολουθήσει εν είδει σειράς στο Netflix, επιλογή έργων με ενδιαφέρουσα πλοκή και πρωτότυπες αφηγηματικές τεχνικές, επιλογή επιτυχημένων διασκευών των κλασικών έργων.

Επιχειρώ να καταστήσω σαφές ήδη από τις πρώτες συναντήσεις μας ότι αν δεν είναι οι ίδιοι αναγνώστες ή αν δεν γίνουν, δεν υπάρχει περίπτωση να διαμορφώσουν αναγνώστες. Ξεκινώ κάνοντας λόγο για την εσωτερική μας βιβλιοθήκη, την οποία «χτίζουμε» στη διάρκεια της ζωής μας και τονίζω πως είναι απαραίτητο και οι ίδιοι να συγκροτήσουν, ως μέρος του ρόλου τους, σταδιακά μια εσωτερική βιβλιοθήκη. Φαίνεται να πείθονται όταν τους λέω ότι αν δεν είμαστε αναγνώστες, αν δεν ξέρουμε, τα «τερτίπια» της ανάγνωσης, δεν θα είμαστε καθόλου πειστικοί, όταν έρθει η ώρα να «μοιραστούμε» αναγνώσματα και αναγνώσεις, και να μπολιάσουμε τους μαθητές μας με την εμπειρία της ανάγνωσης. Καθώς πρόκειται για φοιτητές πιαδαγωγικών τμημάτων, οι οποίοι εκπαιδεύονται και στην κριτική ανάγνωση και την αποτελεσματική χρήση των κανονιστικών κειμένων της Πολιτείας, δηλαδή των Προγραμμάτων Σπουδών, θεωρώ πολύ σημαντική τη συζήτηση για τον ρόλο της ανάγνωσης, με την ευρεία έννοια του όρου στη σύγχρονη εποχή. Ανάγνωση όχι μόνο λογοτεχνικών κειμένων, αλλά και του δημόσιου λόγου, των έργων τέχνης, των κινηματογραφικών ταινιών, των διαφημίσεων, των ειδήσεων, των πολυτροπικών κειμένων, ώστε να μπορούν να αποκωδικοποιούν το νόημα. Ευχής έργον, βέβαια, να διαβάζουμε όλοι μας και λογοτεχνία, αλλά φιλαναγνωσία σημαίνει εθελοντική ανάγνωση δηλ. να διατηρεί κανείς το δικαίωμα της επιλογής και να συμμετέχει σε μια κατά βάση μοναχική δραστηριότητα σε χρόνο και τόπο που αυτός επιλέγει. Αυτή η βασική αρχή της φιλαγνωσίας καταστρατηγείται τόσο στη σχολική τάξη όσο και στο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο, αφού καλούνται να προσεγγίσουν κείμενα που δεν έχουν επιλέξει οι ίδιοι. Γι’ αυτόν τον λόγο, φροντίζω να αντιληφθούν την παραδοξότητα του εγχειρήματος, αλλά συγχρόνως να αναδείξω μέσα από τη συζήτηση ποιος είναι εντέλει ο ρόλος της λογοτεχνίας και της κριτικής ανάγνωσης στον σύγχρονο κόσμο: η ανάγνωση του ίδιου του κόσμου μέσα από μια πολυπρισματική οπτική στη βάση των ανθρωπιστικών αξιών.

Τι κείμενα προσεγγίζουμε; Για κάποιον λόγο, δεν μου αρέσει να χρησιμοποιώ τον όρο «διδάσκω» σε σχέση με το λογοτεχνικό φαινόμενο, λόγω και της αισθητικής του διάστασης, αν και πράγματι πρόκειται για διδασκαλία, εφόσον οι φοιτητές αξιολογούνται και σε αυτό το μάθημα. Πίσω στα κείμενα: στα υποχρεωτικά μαθήματα, η πλειονότητα των κειμένων εντάσσεται στον κανόνα της Λογοτεχνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι λείπουν τα σύγχρονα έργα. Στη διάρκεια του εξαμήνου καλούνται να διαβάσουν πέντα έργα διαβαθμισμένης δυσκολίας – δεν σημαίνει ότι τα διαβάζουν όλοι και όλα – και κάποια αποσπάσματα από άλλα έργα στο πλαίσιο της οργάνωσης του μαθήματος στη λογική της συνανάγνωσης, ή του δικτύου ή της συστάδας κειμένων. Επιχειρώ με αυτόν τον τρόπο αφενός να τους εισαγάγω σε περισσότερα κείμενα, συγγραφείς, αισθητικές τάσεις, αφετέρου να δείξω ότι στην τάξη ενδείκνυται να χρησιμοποιούν για το ίδιο θέμα κείμενα διαφορετικών ειδών που πριμοδοτούν διαφορετικές οπτικές του ίδιου θέματος, συχνά αντικρουόμενες, ώστε να εθίζουν τους μαθητές τους στην κριτική ανάγνωση των κειμένων. Παράλληλα, η λογική της συστάδας κειμένων ανταποκρίνεται όχι μόνο στις διαφορετικές προτιμήσεις των μαθητών, αλλά συμβάλλει και στη διαφοροποίηση της διδασκαλίας για τους πιο αδύναμους ή λιγότερο πρόθυμους αναγνώστες, την οποία επιτάσσει η σύγχρονη αρχή της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης. Εκτός από τα υποχρεωτικά μαθήματα, οι φοιτητές μας έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν και σεμινάρια λογοτεχνίας που απευθύνονται σε μικρότερα ακροατήρια. Στο πλαίσιο των σεμιναρίων λογοτεχνίας, επιλέγουν μόνοι τους κείμενα σχετικά με ένα θέμα και με την υποστήριξή μου καταλήγουν να παρουσιάζουν προφορικά και γραπτά μια εργασία που έχουν δομήσει οι ίδιοι. Στην περίπτωση αυτή, πολλές φορές προχωρούν σε «ατυχείς» επιλογές, δηλαδή επιλέγουν έργα που ενώ επιχειρούν, υποτίθεται, να υπονομεύσουν στερεότυπα, στην ουσία τα αναπαράγουν, ή έργα με κακή εικονογράφηση ή κείμενα χωρίς λογοτεχνικές αξιώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, αρχίζουν να αντιλαμβάνονται και οι ίδιοι ότι η επιλογή των κειμένων είναι πολύ σημαντικό ζήτημα και κατ’ επέκταση ζήτημα αισθητικής, αλλά και πολιτικό ζήτημα: τα βιβλία που επιλέγουμε να δώσουμε στα παιδιά μας, στους φοιτητές μας, αποτελούν εν πολλοίς κι έναν καθρέφτη της κοινωνίας που οραματιζόμαστε …

Στη διάρκεια, λοιπόν, της κοινής μας πορείας για ένα έως δύο χρόνια, βλέπω ελπιδοφόρες μετατοπίσεις και δεν είναι λίγες οι φορές που οι φοιτήτριες και οι φοιτητές ζητούν να τους συστήσω κάποιο βιβλίο ή βιβλία για την πρακτική τους άσκηση. Δεν αρνούμαι να τους υποστηρίξω, αλλά τους παροτρύνω να ψάξουν πρώτα οι ίδιοι στις βιβλιοθήκες και στα βιβλιοπωλεία και στη συνέχεια να συζητήσουμε τις επιλογές τους.

Με ποιους άλλους τρόπους επιχειρούμε τη σφυρηλάτηση αναγνωστικών συμπεριφορών; Για παράδειγμα, στο επόμενο εξάμηνο σχεδιάζουμε το στήσιμο θα στήσουμε μιας έκθεσης προς τιμήν της Άλκης Ζέη στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου, η οποία θα είναι ανοικτή τόσο στο φοιτητικό όσο και στο μαθητικό κοινό. Θα διαβάσουν, θα πειραματιστούν, θα φανταστούν το στήσιμο της έκθεσης και στο πλαίσιο ημερίδας προς τιμήν της συγγραφέως θα φιλοτεχνήσουν αφίσες σχετικές με το έργο της, με το οποίο, βέβαια, θα έχουν εξοικειωθεί περισσότερο μέσω της ανάγνωσης. Επίσης, θα οργανώσουν ένα μουσικό δρώμενο με βάση τη μουσική που εν είδει διακειμένου εμφανίζεται στον Μεγάλο Περίπατο του Πέτρου. Ένας άλλος τρόπος θα ήταν η δημιουργία αφισών με έργα γύρω από ένα θέμα – δηλαδή συναποφασίζουμε τη θεματολογία, επιλέγουν τα έργα, τα διαβάζουν, τα παρουσιάζουν σε τρία λεπτά και στη συνέχεια φιλοτεχνούν και τη συλλογική αφίσα που αναρτάται σε καίρια σημεία στο campus. Στα προσεχή μας σχέδια είναι η δημιουργία λέσχης ανάγνωσης που θα υποστηρίζεται από εμένα, αλλά και άλλα μέλη-συναδέλφους στο Τμήμα ή και από άλλα Τμήματα, καθώς και η προβολή ταινιών που είναι διασκευές λογοτεχνικών έργων. Έχω την πεποίθηση ότι οι νέοι είναι δεκτικοί στις αλλαγές, περισσότερο από εμάς, πιο αυθόρμητοι στις αντιδράσεις και «ανοιχτοί» στους πειραματισμούς.

Βέβαια, αν θέλουμε να αλλάξει η αναγνωστική τους στάση, πρέπει να μελετήσουμε την αναγνωστική συμπεριφορά τους. Απ’ όσο γνωρίζω, τέτοια πρόσφατη έρευνα πανελλαδικής εμβέλειας δεν έχει γίνει. Εχουμε, βέβαια, την έρευνα των Γκίβαλου, Πολίτη κ.ά. οι οποίοι μελέτησαν το αναγνωστικό προφίλ των φοιτητών στα Παιδαγωγικά Τμήματα της χώρας μας, με ένα ερωτηματολόγιο που απευθυνόταν προς τις διδάσκουσες/τους διδάσκοντες. Επίσης, διαθέτουμε την πρόσφατη έρευνα του ΟΕΣΔΛ (2022), η οποία όμως δεν εστιάζει αποκλειστικά στους νέους. Ωστόσο, καλό θα ήταν να ξεκινήσουμε από τους ίδιους τους νέους και συντονισμένα πλέον να επιχειρήσουμε να παγιώσουμε επιθυμητές αναγνωστικές συμπεριφορές. Η εμπειρία μου τόσο από την Αθμια όσο και από την Γθμια δείχνει ότι το παιχνίδι δεν έχει χαθεί…επένδυση χρειάζεται κι ανθρώπους που να επιθυμούν να σηκώσουν το βάρος αυτής της επένδυσης.

Βέβαια, το ζήτημα της δημιουργίας αναγνωστών δεν είναι μόνο ζήτημα της εκπαίδευσης και των εκπαιδευτικών, αλλά χρειάζεται και ισχυρή πολιτική βούληση. Προσπάθειες γίνονται σε διάφορα επίπεδα… Να αναφέρω τα προγράμματα της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Πλαίσιο της Καλοκαιρινής Εκστρατείας, τα προγράμματα φιλαναγνωσίας μουσείων και βιβλιοθηκών ανά την επικράτεια, τους σχολικούς ομίλους φιλαναγνωσίας, τις λέσχες ανάγνωσης, τις βιβλιοπαρουσιάσεις έργων για παιδιά, οι οποίες μπορεί να συνοδεύονται κι από παιγνιώδεις δραστηριότητες φιλαναγνωσίας, τα φεστιβάλ βιβλίου και παιδικού βιβλίου και σταματώ εδώ …

Τι λείπει, κατά την άποψή μου; Δεν είμαι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία που τονίζει την ανάγκη για ένα οργανωμένο πρόγραμμα αναγνωστικής παρέμβασης σε εθνικό επίπεδο, με πρωταρχικό στόχο την καλλιέργεια φιλαναγνωστικών στάσεων στα παιδιά, αλλά και σε άλλες κοινωνικές ομάδες π.χ. ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, άτομα τρίτης ηλικίας. Απαιτούνται, επομένως, κεντρικός συντονισμός, ακόμα και σε επίπεδο περιφέρειας, αν όχι σε επίπεδο κρατικού σχεδιασμού, οικονομική επένδυση, μακρόπνοο όραμα και αξιολόγηση – ναι, κυρίως αυτή – των προσπαθειών, ώστε να διαπιστώσουμε τι μπορεί να αλλάξει σε βάθος χρόνου. Επένδυση, λοιπόν, μικροσκοπική και μακροσκοπική… για να φύγουμε επιτέλους από το σημείο εκκίνησης.

(*) Η Βασιλική Βασιλούδη είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας στο

Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Η διανοητική ζωή των παιδιών.

Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το βιβλίο της Susan Engel σε  μετάφραση της Μόνικας Βαξεβάνη (Ρέθυμνο, 2023).

Η μικρή Άντι περπατά αποφασιστικά μέσα στο δάσος και κρατά στο χεράκι της ένα βαθυκόκκινο φύλλο. Κάθε τόσο σκύβει, βουτάει άλλο ένα και το συγκρίνει με το πρώτο. Τα υποβάλλει όλα σε εξονυχιστικό έλεγχο. Στην επιστροφή για το σπίτι καταλήγει να κρατά μόνο δύο, ένα σε κάθε χέρι — αυτά μόνο ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες της και στα κριτήριά της. Σε όλη τη διαδρομή τα χαζεύει. Τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή στο μυαλό της; Τι την απασχολεί και τι αναζητά με τόση επιμονή;

Τα παιδιά διαθέτουν μεγάλη περιέργεια — αυτό άλλωστε αποδεικνύουν οι ερωτήσεις με τις οποίες βομβαρδίζουν τους ενήλικες. Κατά πόσο όμως τα απασχολούν τα ζητήματα των «μεγάλων», όπως ο θάνατος ή το σεξ; Είναι απλώς αναλαμπές αυτές οι αθώες ερωτήσεις ή κρύβουν μια διαρκή ενασχόληση με τα μυστήρια της ζωής; Η Susan Engel στη Διανοητική ζωή των παιδιών αντλεί από την προσωπική της πείρα αλλά και από τις σημαντικότερες έρευνες στον χώρο της ψυχολογίας και της εκπαίδευσης για να αποδείξει ότι τα παιδιά τελικά ασχολούνται συστηματικά με έννοιες δύσκολες και σύνθετες.

Όταν ένα παιδί μαζεύει φύλλα, κοχύλια ή γραμματόσημα, συλλέγει κόμικς ή λευκώματα, ίσως να προσπαθεί να λύσει ένα πρόβλημα που το απασχολεί. Αυτές οι πρώτες συλλογές μπορεί να κρύβουν μια ενασχόληση με ένα ερώτημα ή να φανερώνουν ενδεχομένως μια κλίση. Όταν ένα τετράχρονο παιδί ρωτά για τον θεό ή τον θάνατο, ίσως τότε να σχηματίζει για πρώτη φορά μια ιδέα. Η Engel αναδεικνύει πόσο σημαντικές είναι αυτές οι στιγμές και δείχνει τους τρόπους με τους οποίους οι δάσκαλοι και οι γονείς μπορούν να τις αξιοποιήσουν, να καλλιεργήσουν τα ενδιαφέροντα των παιδιών και να τα μυήσουν στον κόσμο της αναζήτησης, της επινόησης και των ιδεών.

Η συγγραφέας Susan L. Engel (Σούζαν Λ. Ένγκελ) είναι καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Κολέγιο Williams, στο Ουίλλιαμσταουν της Μασσαχουσέττης (ΗΠΑ). Διδάκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Πόλης της Νέας Υόρκης (1985), το επιστημονικό της έργο εστιάζεται στα πεδία της ανάπτυξης και της επινοητικότητας στα παιδιά, της διαμόρφωσης των ιδεών, της επίδρασης του σχολικού περιβάλλοντος και της σχολικής μεταρρύθμισης. Είναι συνιδρύτρια και εκπαιδευτική σύμβουλος του Hayground School στο Μπρίτζχαμπτον της Νέας Υόρκης. Έχει δημοσιεύσει μεταξύ άλλων τα βιβλία The Hungry Mind: The Origins of Curiosity in Childhood (Harvard University Press, 2015) και The Children You Teach: Using a Developmental Framework in the Classroom (Heinemann Pubs, 2018). Η διανοητική ζωή των παιδιών (The Intellectual Lives of Children, Harvard University Press, 2021) είναι το πιο πρόσφατο δημοσιευμένο έργο της.

Διαβάστε εδώ απόσπασμα του βιβλίου.

Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου: "Είμαι ένα βιβλίο, διάβασέ με".

 

Βιβλίο: Το καταπράσινο σχολείο μου.

 

Άρθρο της Τόνιας Μασουρίδου

Αναδημοσίευση από το Διάστιχο

Όταν παίρνεις στα χέρια σου το βιβλίο που έχει τίτλο Το καταπράσινο σχολείο μου, των Εκδόσεων Καλέντη, κατακλύζεσαι αμέσως από ευωδιές περιβολιών. Φρούτα και λαχανικά κάθε εποχής με τα χρώματα, το άρωμα και τη γεύση τους εισβάλλουν ευχάριστα στην πραγματικότητα του αναγνώστη, όποια ηλικία και αν έχει. Από τις πρώτες σελίδες του συγκεκριμένου πονήματος φαίνεται ότι οι τρεις δημιουργοί του –η Βασιλική Τζόκα και η Δήμητρα Φώτου στα κείμενα, ο Κώστας Θεοχάρης στην εικονογράφηση– προσέγγισαν με αγάπη και ευαισθησία τον κόσμο των φυτών και τη μαγική περιπέτεια της ανάπτυξής τους.

Αρχικά, πιστεύω ότι είναι οι εικόνες-οχήματα με τα εξαιρετικά χρώματα που σε παρακινούν να ταξιδέψεις στον κόσμο της ανθοφορίας και της βλάστησης. Το ενδιαφέρον σου κεντρίζουν οι πινελιές κάθε λεπτομέρειας –οι ομπρέλες των παιδιών το φθινόπωρο, το εσωτερικό του καρυδιού, οι πορτοκαλί αποχρώσεις της κολοκύθας, τα χέρια-κλαδιά του χιονάνθρωπου, οι ραβδώσεις του κρεμμυδιού, το βατραχάκι που πηδά στη λίμνη, τα σπόρια του σύκου και της ντομάτας– αλλά το πιο σημαντικό μήνυμα το μεταφέρουν οι εκφράσεις των παιδιών, που χαίρονται την κάθε εποχή, και αισθάνεσαι την ανάγκη να τις κοιτάξεις ξανά και ξανά, γιατί νιώθεις ότι αυτές είναι που σου δείχνουν τον δρόμο για να φτιάξεις και εσύ τον δικό σου κήπο, κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Ο Κώστας Θεοχάρης υπογράφει τη θαυμάσια πραγματικά εικονογράφηση, προσθέτοντας μάλιστα στο συνοπτικό βιογραφικό του την ευρηματική εικόνα μιας οικογένειας χαμογελαστών καρπουζιών ή υδροπεπόνων, όπως μας πληροφορούν ότι λέγονται αλλιώς τα καρπούζια οι δύο συγγραφείς του Καταπράσινου σχολείου μου, η Βασιλική Τζόκα και η Δήμητρα Φώτου. Γεννημένες και οι δύο σε ελληνικούς τόπους, όπου μεγάλωσαν ανάμεσα σε μοσχοβολιστά οπορωφόρα δέντρα, αξιοποίησαν την αγάπη τους για τη γη και την εμπειρία τους στις λέξεις και τα κείμενα, για να δημιουργήσουν ένα βιβλίο που θα ομορφύνει τη ζωή μας μέσα από την ενασχόληση με τα φυτά.

Όσο και αν φαίνεται ότι ο καταπράσινος αυτός κόσμος του βιβλίου προορίζεται για τα παιδιά, στην πραγματικότητα πρόκειται για έναν κόσμο που τον επισκέπτονται με χαρά και οι μεγάλοι. Καθώς περιδιαβαίνεις τις σελίδες του, μαθαίνεις ένα σωρό χρήσιμα πράγματα για τα προϊόντα της γης και την καλλιέργειά τους. Από τον τρόπο που πρέπει να φυτέψεις τις πατάτες σου, μέχρι την ταυτότητα της φραγκοσυκιάς και της ωρολογιάς. Ανακαλύπτεις πόσο αληθινή ψυχαγωγία μπορεί να προσφέρει η τέχνη της κηπουρικής σε μικρούς και μεγάλους, αφού η γη θα σε ανταμείψει με την ευγνωμοσύνη της και θα σου χαρίσει τα δικά σου φρούτα και λαχανικά, γεμίζοντας την ψυχή σου με την πληρότητα που ένιωθαν εδώ και αιώνες οι άνθρωποι που την καλλιεργούσαν.

Αλλά η αληθινή γιορτή στο Καταπράσινο σχολείο μου πιστεύω ότι στήνεται για τους μικρούς φίλους που τους συνεπαίρνουν οι ιδέες, το πρόγραμμα και τα παιχνίδια σχετικά με τα λαχανικά και τα φρούτα, τα οποία προτείνουν οι δημιουργοί του βιβλίου. Και σίγουρα θα θελήσουν να φτιάξουν και στο μπαλκόνι ή στην αυλή τους μια γωνιά όπου θα μεγαλώνουν τα δικά τους φυτά. Γιατί έτσι θα δυναμώνει η αγάπη τους για τη φύση και μαζί μ’ αυτήν η ελπίδα ζωής σε έναν καλύτερο κόσμο.

Το καταπράσινο σχολείο μου

Βασιλική Τζόκα – Δήμητρα Φώτου

εικονογράφηση: Κώστας Θεοχάρης

Εκδόσεις Καλέντης

Εκδήλωση της ΕΛΜΕ Εύβοιας με αφορμή την επέτειο της επανάστασης του 1821.

 

Δραστηριότητες δημιουργικής γραφής Με βάση το Ανθολόγιο Λογοτεχνικών Κειμένων E’ & ΣΤ’ Δημοτικού

 

Σοφία Τσάτσου-Νικολούλη

Δραστηριότητες Δημιουργικής Γραφής

με βάση το Ανθολόγιο Λογοτεχνικών Κειμένων Εʹ & ΣΤʹ Δημοτικού

Εκδόσεις Ζήτη

To εγχειρίδιο «Δραστηριότητες Δημιουργικής Γραφής με βάση το Ανθολόγιο Λογοτεχνικών Κειμένων Εʹ & ΣΤʹ Δημοτικού» στοχεύει στην ανάπτυξη της δημιουργικότητας των μαθητών μέσω της σταδιακής εξοικείωσής τους με διάφορες συγγραφικές πρακτικές. Αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για τον εκπαιδευτικό που θέλει να εμπλουτίσει τη διδασκαλία της Λογοτεχνίας αξιοποιώντας το Ανθολόγιο και τη δημιουργική γραφή προκειμένου να ενισχύσει τις δεξιότητες του λογοτεχνικού γραμματισμού των μαθητών του. Στην ουσία πρόκειται για μία εναλλακτική πρόταση διδασκαλίας, την οποία μπορεί να εφαρμόσει όποτε και με όποιον τρόπο εκείνος κρίνει απαραίτητο.

Παρόλο που οι δραστηριότητες αναφέρονται στα λογοτεχνικά κείμενα του Ανθολογίου της Εʹ & ΣΤʹ Δημοτικού, ωστόσο οι δάσκαλοι του δημοτικού αλλά και οι φιλόλογοι μπορούν να επωφεληθούν από τις ασκήσεις, τις τεχνικές και τις ιδέες που εμπεριέχονται στο βιβλίο ανεξάρτητα από την τάξη στην οποία διδάσκουν.

Το βιβλίο αποτελεί ένα εύχρηστο εργαλείο για τον εκπαιδευτικό που επιχειρεί να προωθήσει την αναγνωστική απόλαυση των κειμένων, όχι μόνο αυτών που διαβάζουν οι μαθητές στο Ανθολόγιο, αλλά και αυτών που οι ίδιοι γράφουν. Επιπλέον, είναι ένα ευχάριστο βοήθημα για τον μαθητή που επιθυμεί να ενισχύσει τις συγγραφικές του δεξιότητες με ευφάνταστο και παιγνιώδη τρόπο, αλλά και για κάθε ενδιαφερόμενο που επιδιώκει να γνωρίσει καλύτερα τα λογοτεχνικά κείμενα και, ανακαλύπτοντας τα μυστικά της γραφής, να γίνει επαρκέστερος αναγνώστης.

Ελένη Λιντζαροπούλου: «Γλωσσολύτες»

 

Παρουσίαση βιβλίου

Αναδημοσίευση του άρθρου της Αιμιλίας Καββαδά από το Διάστιχο.

Η τέχνη είναι για όλους. Η ποίηση είναι για όλους. Η ποίηση επηρεάζει διαφορετικά τον καθένα μας. Το πώς βιώνουμε και πώς αντιλαμβανόμαστε την ποίηση είναι καθαρά υποκειμενικό. Στην υποκειμενική αντίληψη της ποίησης δεν υπάρχει λάθος ή σωστό. Παράλληλα, η ποίηση είναι πολυεπίπεδη. Ξεκινά από το απλό επίπεδο, που είναι η μελωδία της φωνής που απαγγέλλει και το τραγούδισμα όπου ηχούν οι ομοιοκαταληξίες. Έπειτα, περνά στα φανερά νοήματα, στις εικόνες που γεννά στο μυαλό, συνεχίζει στα κρυφά νοήματα και κορυφώνεται στα ταξίδια όπου συμπαρασύρει τον νου και την ψυχή.

Η ποίηση είναι ένα ταξίδι που χαρίζει πολλά εφόδια στους ενήλικες, αλλά και στα παιδιά, ως αναγνώστες ή ως ακροατές. Κατ’ αρχάς, στα παιδιά ως ακροατές η ποίηση προσφέρει ποιοτικό χρόνο στον οποίο αλληλεπιδρούν με εκείνον ή εκείνους που απαγγέλλουν. Ο ενήλικας δίνει όλη του την προσοχή στο παιδί, καθώς του απαγγέλλει ή του διαβάζει ένα ποίημα, και το παιδί προσέχει τον ενήλικα ενώ τον ακούει να απαγγέλλει.

Ταυτόχρονα, η ποίηση προσφέρει έναν συναρπαστικό κι ευχάριστο τρόπο αισθητικής απόλαυσης και μάθησης. Τα ποιήματα, λοιπόν, μπορούν να ψυχαγωγήσουν, αλλά παράλληλα προσφέρουν όμορφες ευκαιρίες να καλλιεργήσουμε και να ενισχύσουμε τις γλωσσικές ικανότητες και να αναπτύξουμε τη φαντασία των παιδιών. Επιπρόσθετα, ταξιδεύουν τη σκέψη και τη φαντασία των παιδιών και αποτελούν πηγή έμπνευσης. Από αναγνώστες ή ακροατές τα παιδιά μπορεί να θελήσουν να γίνουν τα ίδια ποιητές, καλλιτέχνες, και να εκφράσουν τις επιθυμίες τους, τις εσωτερικές τους σκέψεις και τα συναισθήματά τους με έναν τρόπο διαφορετικό.

Οι Γλωσσολύτες της Ελένης Λιντζαροπούλου «λύνουν» τη γλώσσα βοηθώντας στην εκμάθηση λέξεων και εννοιών. Επίσης, βοηθούν την κατανόηση του μεταφορικού λόγου και την αντίληψη των νοημάτων πίσω από τις λέξεις, καθώς και την ενίσχυση της φαντασίας και του συμβολισμού. Οι ζωγραφιές που συνοδεύουν τα ποιήματα προσφέρουν στα παιδιά παράλληλα ενδιαφέροντα οπτικά και γλωσσικά ερεθίσματα και βοηθούν, με τον τρόπο αυτό, την καλύτερη κατανόηση των ποιημάτων.

Μέσα από τα παιζωποιήματά της, φαίνεται ότι η Ελένη Λιντζαροπούλου ξέρει να παίζει με τις λέξεις και με μαεστρία να ποιεί νοήματα. Τα παιζωποιήματα αυτά βοηθούν τα παιδιά, μικρά και μεγάλα, να γνωρίσουν και να αγαπήσουν την ποίηση μέσα από θέματα προσιτά, θέματα που μας αφορούν όλους: τη μητέρα, τον πατέρα, τα αδέρφια, τη φιλία, τον αγαπημένο μας καλοκαιρινό μήνα, τον Αύγουστο... Είναι ποιήματα γεμάτα αγάπη, νοιάξιμο και στοργή.

Όμως, δεν υπάρχουν μόνο χαρούμενες ιστορίες, δεν είναι όλα χαρούμενα τα ποιήματα, γιατί η ζωή δεν είναι μόνο χαρά ούτε τα παιδιά είναι πάντα χαρούμενα. Στην πραγματικότητα, ο κόσμος των παιδιών πρόσκαιρα μπορεί να ταραχτεί από ένα απλό μάλωμα, όπως στο παιζωποίημα «Θυμός», ή να βυθιστεί στη θλίψη, όπως στα παιζωποιήματα «Πρωτομαγιά», «Χειμώνας» ή «Προσευχή για έναν ξένο». Το παιδί μπορεί να ταυτιστεί με ένα ποίημα, όπως το ποίημα «Θυμός», να του επιτρέψουμε να νιώσει αρνητικά συναισθήματα και να μπορέσει να εξωτερικεύσει αυτά τα συναισθήματα. Ακόμη, τα ποιήματα βοηθούν στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης· νοιάζομαι για τους άλλους, προσπαθώ να μπω στη θέση τους, να καταλάβω πώς αισθάνονται. Η δυνατότητα αυτή δίνεται στα παιδιά μέσα από τα ποιήματα «Προσευχή για έναν ξένο» και «Χειμώνας».

Τέλος, θα ήθελα να αναφερθώ στο ποίημα «Πρωτομαγιά», το οποίο μπορεί να αποτελέσει εφαλτήριο για να μιλήσουμε στα παιδιά για την ιστορία της Πρωτομαγιάς, που είναι πολύ σημαντικότερη από τον εορτασμό της άνοιξης. Ο στίχος «Μα να μη λησμονήσουμε του Μάη τους νεκρούς» εμπερικλείει ένα κομμάτι αυτής της τόσο σημαντικής ιστορίας της Πρωτομαγιάς και αποτελεί υπενθύμιση για τις μελλοντικές γενιές.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι Γλωσσολύτες, όπως και τα περισσότερα ποιήματα που απευθύνονται σε παιδιά, έχουν πολλαπλά οφέλη: Μπορούν να ψυχαγωγήσουν τα παιδιά, να ενισχύσουν τη γλωσσική και τη συναισθηματική ανάπτυξή τους, αλλά και να αποτελέσουν εργαλεία διδακτικών προσεγγίσεων.

Σημείωση:

Η εικονογράφηση του βιβλίου έγινε από μαθητές των Εργαστηρίων Τέχνης Κορυδαλλού (ΕΡ.ΤΕ.ΚΟ). Τα έσοδα από τις πωλήσεις παραχωρούνται από τη συγγραφέα στο Πειραϊκό Εκπαιδευτικό Κέντρο Ατόμων με Αναπηρία ΠΕΚ/ΑμεΑ.

[Η Αιμιλία Καββαδά είναι λογοθεραπεύτρια, M.Ed. στην Ειδική αγωγή & Εκπαίδευση]

«Με το κάψιμο του βιβλίου δεν θα μπείτε στη μύτη κανενός»

 

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ

«Με το κάψιμο του βιβλίου δεν θα μπείτε στη μύτη κανενός»

Αυτές τις μέρες στα σχολεία μας μοιράστηκε δωρεάν, με την διαδικασία που προβλέπεται για όλα τα βιβλία των μαθητών μας, ένα σύγγραμμα του καταξιωμένου λογοτέχνη Ευγένιου Τριβιζά, με σκοπό την ενημέρωση των παιδιών μας για τη πανδημία με τρόπο που ταιριάζει στην εποχή και τις προσλαμβάνουσες της ηλικίας των μαθητών. Η αλήθεια είναι πως κατά τη γνώμη μας άργησε να μοιραστεί στους μαθητές και να παίξει το ρόλο του και αυτό στην ενημέρωση, αλλά καλύτερα αργά παρά ποτέ.

Οι εικόνες πολιτών να καίνε αυτό το βιβλίο στο κέντρο της Χαλκίδας είναι απόλυτα και απερίφραστα καταδικαστέες. Οι πράξεις αυτές μας γυρίζουν πίσω, στις εποχές του σκοταδισμού, του μεσαίωνα, του φασισμού, του ναζισμού και της μισαλλοδοξίας.

Ο Σύλλογος Δασκάλων και Νηπιαγωγών Χαλκίδας καταδικάζει κάθε τέτοια ενέργεια. Αυτές οι ενέργειες της καύσης των βιβλίων θυμίζουν σε όλους μας σκοτεινές εποχές.

Όλοι μαζί να παλέψουμε για μέτρα προστασίας της υγείας των μαθητών, των εκπαιδευτικών και των πολιτών. Όλοι μαζί να ζητήσουμε την θεσμική θωράκιση των σχολείων και των εκπαιδευτικών.

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΚΑΙ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΧΑΛΚΙΔΑΣ

ΝΕΥΡΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Μαθαίνουμε μόνο ό,τι αγαπάμε.

Τις τελευταίες δεκαετίες, οι νευροεπιστήμες έχουν κάνει πραγματικά άλματα στη μελέτη της δομής και της λειτουργίας του εγκεφάλου. Έχει πλέον εμπεδωθεί πως ό,τι είμαστε, ό,τι σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε, μαθαίνουμε και εκφράζουμε μέσω της συμπεριφοράς και των λόγων μας αποτελεί έκφραση της λειτουργίας του εγκεφάλου μας σε διαρκή αλληλεπίδραση με τα υπόλοιπα όργανα του ανθρώπινου σώματος και, μέσω του σώματος, με ό,τι το περιβάλλει, τόσο από φυσικοχημικής πλευράς όσο και από την άποψη του οικογενειακού, κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Για πολλούς νευροεπιστήμονες, είναι πλέον καιρός η γνώση που έχει συσσωρευτεί στο επιστημονικό/ερευνητικό πεδίο για το πώς μαθαίνει ο άνθρωπος, για το ποιοι παράγοντες διευκολύνουν αλλά και ποιοι δυσχεραίνουν τη μαθησιακή διαδικασία, να περάσει στον χώρο της εκπαίδευσης, ώστε η διδακτική πράξη να στηριχθεί στα ασφαλή πορίσματα της νευροεπιστημονικής έρευνας για τον εγκέφαλο. Και αυτό τον ρόλο της γέφυρας φιλοδοξεί να παίξει ένα νέο πεδίο, η νευροεκπαίδευση.

Στα 22 κεφάλαιά του, το βιβλίο αυτό μιλάει για τη σημασία του συναισθήματος, της συγκίνησης και της ενσυναίσθησης, για την καταλυτική λειτουργία της περιέργειας, για τους μηχανισμούς της προσοχής, για το πώς ο ίδιος ο εγκέφαλος προσλαμβάνει τη γνώση και εμπεδώνει τη μνήμη, για τους κιρκάδιους ρυθμούς και για πολλές άλλες παραμέτρους που επηρεάζουν καθοριστικά τη διαδικασία της μάθησης και της διδασκαλίας. Δεν πρόκειται για αυστηρό εγχειρίδιο, αλλά για ένα κείμενο προγραμματικό, για έναν καμβά στον οποίο συνοψίζεται η γνώση πάνω στην οποία μπορεί να βασιστεί μια νέα εκπαίδευση, που έχει στο επίκεντρό της τον άνθρωπο ως βιολογική και κοινωνική οντότητα.

Παίζω & μαθαίνω (γιατί δεν γίνεται αλλιώς)

Με ποιον τρόπο μαθαίνουμε, τι συγκρατούμε στη μνήμη μας και άλλα συμπεράσματα από την ανάγνωση του βιβλίου του νευροεπιστήμονα Φρανθίσκο Μόρα.

Αναδημοσίευση από το Κ της Καθημερινής.

Άρθρο του Άθου Δημουλά.

«Η μάθηση είναι σήμερα μια διαδικασία που από πολύ νωρίς, ή μάλλον από υπερβολικά νωρίς, οδηγείται σε επίπεδα τόσο αφηρημένα και τόσο ιδιαζόντως διανοητικά και κοινωνικά που, κατά κάποιον τρόπο, έρχονται σε ρήξη με τις αδιάρρηκτες γενετικές και εξελικτικές ρίζες μας, με το απώτερο παρελθόν μας, κατά το οποίο η μάθηση και η απομνημόνευση γεννιόταν καθώς το παιδί έβλεπε το πολύχρωμο και άναρχο πέταγμα των πεταλούδων» – αυτά τα γράφει ο Ισπανός νευροεπιστήμονας Φρανθίσκο Μόρα στο βιβλίο του Νευροεκπαίδευση, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Ο Μόρα είναι βασικός εκπρόσωπος αυτού του σχετικά νέου επιστημονικού κλάδου που αξιοποιεί τα ευρήματα από τους χώρους των νευροεπιστημών και της παιδαγωγικής (και της ψυχολογίας και της τεχνολογίας, έως έναν βαθμό) προς όφελος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Από τα πρώτα στοιχεία που κάνουν εντύπωση είναι το πάθος με το οποίο μιλάει για τη σημασία του «έξω». Γράφει για τα παιδιά που μεγαλώνουν ανάμεσα σε τοίχους, που γνωρίζουν την πραγματικότητα (ή κάποια πραγματικότητα) από βίντεο, σχολιάζει ότι πολλά παιδιά που ζουν σήμερα σε μεγαλουπόλεις δεν έχουν δει ποτέ τους αστέρια και, «όσο κι αν φαίνεται περίεργο, υπάρχουν επίσης παιδιά που δεν έχουν δει ποτέ τους μια “πραγματική” αγελάδα να βόσκει στο λιβάδι».

Η ΠΕΡΙΕΡΓΕΙΑ ΔΕΝ ΕΒΛΑΨΕ ΚΑΝΕΝΑΝ

Για τον Μόρα, η «ενέργεια που κινεί τον κόσμο» είναι η συγκίνηση, χωρίς την οποία δεν νοείται η διαδικασία της μάθησης ή της απομνημόνευσης – είναι κοινή λογική αυτό, το αντιλαμβανόμαστε όλοι σε πρακτικό επίπεδο. Ο Μόρα το επιβεβαιώνει και σε επίπεδο ανατομίας: «Ο μεσομεταιχμιακός εγκέφαλος και το στέλεχος του εγκεφάλου […] είναι οι δύο μεγάλες εγκεφαλικές περιοχές οι οποίες στεγάζουν, κατεξοχήν, τα νευρωνικά κυκλώματα που κωδικοποιούν τις συγκινήσεις. Είναι κυκλώματα τα οποία, όσο είμαστε ξύπνιοι, είναι πάντοτε ενεργά, σε επιφυλακή, και μας βοηθούν να διακρίνουμε τα σημαντικά για την επιβίωσή μας ερεθίσματα». Χάρη στη συγκίνηση, καταλήγει, ενεργοποιείται η περιέργεια, μια κατάσταση κομβική στη διαδικασία της μάθησης. Αναφέρει τα ευρήματα μιας μελέτης που έδειξε ότι η περιέργεια ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με την ευχαρίστηση και συγχρόνως με τα «νευρωνικά υποστρώματα» της μάθησης και της μνήμης. Φαντάζομαι ότι ένας εκπαιδευτικός το γνωρίζει πολύ καλά στην πράξη· όσο καταρτισμένος κι αν είναι στο αντικείμενο που διδάσκει, δεν θα μπορέσει να το μεταδώσει αν δεν κεντρίσει με κάποιον τρόπο το ενδιαφέρον των παιδιών, αν δεν τα κάνει να νιώσουν περιέργεια.

ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΓΑΖΕΛΕΣ

«Όταν γεννιέται κανείς, η διαδικασία της μάθησης είναι ο πρώτος εγκεφαλικός μηχανισμός που ενεργοποιείται προκειμένου το ον να προσαρμοστεί στο περιβάλλον», γράφει ο Μόρα και φέρνει το παράδειγμα της γαζέλας, οι εγγενείς γενετικοί μηχανισμοί της οποίας της επιτρέπουν μέσα στα πρώτα 15 λεπτά της ζωής της να αρχίσει να τρέχει γύρω από τη μητέρα της. Οι δικοί μας μηχανισμοί είναι διαφορετικοί, ωστόσο η διαδικασία της μάθησης είναι ίδια, αφού ενεργοποιείται μέσα από το παιχνίδι. Ο Μόρα το θέτει με έναν πολύ κατανοητό τρόπο: «Όλα τα παιδιά βιώνουν μια ανάγκη (να μάθουν) που τα ωθεί στο παιχνίδι, γιατί αυτό τούς προκαλεί ευχαρίστηση. Η ευχαρίστηση είναι ο υπέρτατος μηχανισμός μέσω του οποίου μεταμφιέζεται η διαδικασία της μάθησης και ωθεί το παιδί να πετύχει τους στόχους που του έχει θέσει η φύση, όπως η πείνα το ωθεί να φάει». Το βιβλίο είναι γεμάτο συμπεράσματα που, υποθέτω, ο μέσος αναγνώστης θα νιώσει ότι τα είχε ήδη σκεφτεί (αλλά δεν ήξερε πόση βαρύτητα είχαν) και καινούργια που απαντούν σε βασικές απορίες – όπως η μικρή φράση που λειτουργεί ως υπότιτλος της έκδοσης: «μαθαίνουμε μόνο ό,τι αγαπάμε».

Κοντά στο Αφγανιστάν: Φωνές κοριτσιών (της Μαρίζας Ντεκάστρο)

της Μαρίζας ΝτεκάστροΑναδημοσίευση από τον Αναγνώστη.





























Πριν λίγες ημέρες, η εποχή των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν και αλλού είχε εγγραφεί στη συνείδησή μας ως “ιστορία”. Σήμερα επανέρχεται δραματικά στο προσκήνιο.

Τα νεανικά βιβλία που παρουσιάζω είναι δυστυχώς και πάλι επίκαιρα! Είναι μυθιστορήματα που μετέτρεψαν τον πόλεμο, την πολιτική και τις ακραίες ιδεολογίες σε ντοκουμέντα που εστιάζουν στη ζωή εκατομμυρίων γυναικών, η οποία θα ορίζεται και πάλι σ’ εκείνη την περιοχή του πλανήτη από αναχρονιστικούς θρησκευτικούς νόμους.

***

Η Μαλαλά από το Πακιστάν

Η Μαλαλά Γιουσαφζάι συμβολίζει τον αγώνα των κοριτσιών για εκπαίδευση, αξιοπρέπεια, ελευθερία επιλογών.

Όταν ήταν 10 χρονών, η Μαλαλά, χτυπήθηκε από τους Ταλιμπάν μέσα στο σχολικό λεωφορείο, όμως σώθηκε και έγινε η μικρότερη κάτοχος του βραβείου Νόμπελ για την Ειρήνη. Με τη βοήθεια της δημοσιογράφου Κριστίνα Λαμπ, έγραψε τη βιογραφία της όπου, με τα μάτια της εφήβου πλέον, σχολιάζει όσα έζησε πριν και μετά από την επίθεση.

Το πρόσφατο βιβλίο -ντοκουμέντο Είμαστε αλλού, Κορίτσια της προσφυγιάς*, περιλαμβάνει τη δική της ιστορία, στην οποία περιγράφει την εγκατάλειψη της ζωής που ήξερε, τον φόβο και τη βία που βίωσε και όπου αναρωτιέται πώς είναι δυνατόν να συμβαίνουν όλα όσα έζησε. Παρουσιάζει επίσης τις ιστορίες δέκα νεαρών γυναικών προσφύγων (Υεμένη, Κολομβία, Ιράκ, Ουγκάντα, Μπαγκλαντές, κ.ά.) οι οποίες παλεύουν για την καλυτέρευση της ζωής των γυναικών.

***

Η Παρβάνα από το Αφγανιστάν

Όταν το 1996 οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την Καμπούλ, η Καναδή συγγραφέας Ντέμπορα Έλλις, ακτιβίστρια υπέρ μιας κοινωνίας χωρίς βία και υποστηρίκτρια των δικαιωμάτων των γυναικών για κοινωνική και οικονομική ισότητα, επισκέφτηκε τα στρατόπεδα των Αφγανών προσφύγων του Πακιστάν και το μόνο που έκανε ήταν να ακούει τις διηγήσεις φρίκης για βιασμούς και βία, εξαθλίωση και ταπεινώσεις, γυναικών που κατέληξαν υποκείμενα χωρίς υπόσταση.

Στα μυθιστορήματά της Στον αγώνα για ψωμί και Το ταξίδι της Παρβάνα, ηρωίδα είναι η 11χρονη Παρβάνα από την Καμπούλ.

Όσα περιγράφονται και αντιμετώπισε η φανταστική ηρωίδα των βιβλίων είναι πραγματικά. Η Παρβάνα έζησε τον εμφύλιο πόλεμο, έζησε τον ακρωτηριασμό του πατέρα της που ως ανάπηρος πολέμου πούλησε το ξύλινο πόδι του σ’ εξευτελιστική τιμή καθώς και τη φυλάκισή του από τους Ταλιμπάν για ανεξήγητους λόγους. Έζησε την κατάθλιψη της μητέρας της που από ενεργή εκπαιδευτικός κατέληξε ζωντανή νεκρή κλειδωμένη σε ένα δωμάτιο. Έκοψε τα μαλλιά της, ντύθηκε αγορίστικα και βγήκε για δουλειά πουλώντας ό,τι μπορούσε να πουληθεί από όσα διέθετε η οικογένεια, μαζεύοντας κόκαλα νεκρών από το νεκροταφείο της Καμπούλ, γιατί της φάνηκε ότι ήταν εμπορικά επικερδές, και τέλος ασκώντας το πανάρχαιο επάγγελμα του αναγνώστη και γραφέα στην αγορά.

Στο πρόσωπο της Παρβάνα νιώθουμε εμείς οι δυτικές γυναίκες πώς είναι να ζεις σε μια εξωπραγματική κατάσταση όπου απαγορεύεται να βγεις από το σπίτι χωρίς ανδρική συνοδεία, που δεν έχεις ιατρική περίθαλψη, που δεν μορφώνεσαι, που λιμοκτονείς όταν ο πατέρας ή ο άντρας σου σκοτώνεται, αιχμαλωτίζεται ή εξαφανίζεται.

Η συγγραφέας πρόσφερε μια ανεκτίμητη υπηρεσία στις γυναίκες του Αφγανιστάν κάνοντας γνωστή στη Δύση την κατάστασή τους. Πρόσφερε και στους δικούς μας νέους διαφωτίζοντάς τους σχετικά με το τι συμβαίνει κάπου που νομίζουν ότι είναι μακριά μας.

***Κάποτε τα κορίτσια επιτρεπόταν να κάνουν σκέιτ…..

Η Αϊσέ και η Χαμιντάινα, Αφγανές πρόσφυγες στην Αθήνα

Η Αϊσέ, το Σκληρό καρύδι, της Ελένης Σβορώνου, είναι μια εννιάχρονη Αφγανή που κατέληξε στη χώρα μας και τα παιδιά μας μπορούν να τη συναντήσουν στο σχολείο της γειτονιάς τους.

Η Αϊσέ είναι ένα από τα χιλιάδες κορίτσια και αγόρια που διαβιούν στη Δύση αναζητώντας μια ασφαλή ζωή για να ξαναχτίσουν την παιδικότητα που χάθηκε στο ταξίδι προς το όνειρο. Με αφορμή ένα απλό ζευγάρι αθλητικά παπούτσια, η Αϊσέ μας λέει ότι υπάρχουν κι άλλες πλευρές στη ζωή, σκοτεινές. Όσο σκοτεινό είναι το ζήτημα των προσφύγων και των ‘παράτυπα διαβιούντων’, άλλο τόσο σκοτεινή είναι η ψυχολογική πίεση που καθημερινά υφίσταται πρόσφυγες και μετανάστες κάθε ηλικίας.

Για όνειρα γράφει λοιπόν η Ελένη Σβορώνου, όνειρα συνηθισμένα, πολύ καθημερινά και παιδικά, όπως ένα ζευγάρι παπούτσια, τα οποία γίνονται το όχημα για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει γύρω μας.

***τώρα…..

Η Γλυκερία Γκρέκου στη Μοναξιά των συνόρων γράφει για δυο μοναξιές σε μια ‘επικίνδυνη’ περιοχή της Αθήνας. Η ηλικιωμένη Ελληνίδα φοβάται τον δρόμο που είναι γεμάτος πολύχρωμους και διαφορετικούς αγνώστους, η μικρή Αφγανή επίσης φοβάται τον δρόμο του ασυνήθιστου και του καινούριου κόσμου. Η μεγάλη, πρώην δασκάλα ταγμένη στα παιδιά, θέλει να βοηθήσει. Η μικρή θέλει να ζήσει και να μάθει. Και οι δυο πρέπει να υπερβούν μια κατάσταση επιβεβλημένη από τη σκληρή πραγματικότητα.

Η Μοναξιά των συνόρων είναι ένα διπλό μυθιστόρημα με θέμα τον άλλον, τον ξένο. Η συνάντησή τους ανέτρεψε τα δεδομένα: η ζωή της ηλικιωμένης απέκτησε νόημα και περιεχόμενο, ο κόσμος της μικρής έπαψε να είναι το παράθυρο του υπογείου όπου ζούσε με τον αδελφό της. Διαφάνηκαν οι προσδοκίες μιας καλύτερης ζωής και για τις δυο: η πραγματοποίηση των ονείρων της προσφυγοπούλας που έφυγε σκαστή από τη χώρα της για να βρει φιλοξενία κάπου μακριά, και το σπάσιμο της μοναξιάς των γηρατειών που ζουν απομονωμένα στο περιθώριο της οικογένειας και της κοινωνίας.


*Παρατήρηση

Πολύ συχνά, οι τίτλοι των βιβλίων -ντοκουμέντων είναι σχοινοτενείς. Όμως μάλλον επιβάλλεται γιατί συνοψίζουν, συνήθως τουλάχιστον, με ακρίβεια το περιεχόμενο ώστε ο αναγνώστης να παίρνει στα γρήγορα μια ιδέα για το τι θα διαβάσει.

Στο συγκεκριμένο συλλογικό έργο (το οποίο πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία της Liz Welsh) ο πρωτότυπος τίτλος We are displaced: My Journey and Stories from Refugee Girls Around the World, είναι όντως μακρύς. Χρειάζεται επειδή δίνει το στίγμα του βιβλίου.

Στην ελληνική έκδοση, το δεύτερο μέρος του μετατράπηκε χάριν συντομίας σε Κορίτσια της προσφυγιάς εξαφανίζοντας έτσι την πορεία, την καταγωγή καθεμιάς από τις συμμετέχουσες και εντέλει την παγκοσμιότητα του φαινομένου.

Εξαιρετικά πιο ατυχής είναι η μετάφραση του πρώτου μέρους του τίτλου. Το We are displaced μεταφράστηκε/αποδόθηκε/μεταποιήθηκε και κατέληξε στο Είμαστε αλλού. Αν δεν κάνω λάθος, όταν λέμε στην τρέχουσα ελληνική για κάποιον ότι «είναι αλλού», εννοούμε κάπως ειρωνικά και υποτιμητικά ότι «είναι στον κόσμο του», κάτι που δεν ισχύει στην προκειμένη περίπτωση!

Τι πρόβλημα θα υπήρχε αν μεταφραζόταν πιστά το We are displaced, εφόσον ο όρος Displaced person ορίζει διεθνώς το εκτοπισμένο άτομο; Εκτοπισμένες ήταν όλες και γι’ αυτό μιλούν. Αν δεν ξέρουν οι αναγνώστες τη λέξη, ας τη μάθουν!


INFO

Ντέμπορα Έλλις,Στον αγώνα για ψωμί, Μτφρ. Λεία Χατζοπούλου –Καραβία, Εκδ. Πατάκη, 2002.





Ντέμπορα Έλλις, Το ταξίδι της Παρβάνα, Μτφρ. Λεία Χατζοπούλου –Καραβία, Εκδ. Πατάκη ,2006



Ελένη Σβορώνου, Σκληρό καρύδι, Εικ. Ευαγγελία Γουτιάνου,Εκδ. Καλειδοσκόπιο, 2015.


Malala Yousafzai, Με λένε Μαλαλά, Μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, Πατάκης



Είμαστε αλλού, Κορίτσια της προσφυγιάς

Μτφρ. Μάνος Τζιρίτας

Εκδ. Πατάκη, 2014 και 2021.


Γλυκερία Γκρέκου, Η μοναξιά των συνόρων, Εκδ. Ψυχογιός


Για μικρότερα παιδιά, το εικονογραφημένο της

Jeanette Winter, Μαλαλά, ένα γενναίο κορίτσι, Μτφρ. Χρύσα Φραγκιαδάκη,Εκδ. Παπαδόπουλος, 2015.

Ρομά και Ολοκαύτωμα.

Άρθρο της Μένης Κανατσούλη (*)

Αναδημοσίευση από τον Αναγνώστη.

Αυτό που προσέχεις ευθύς εξ αρχής στο βιβλίο Από Μακριά είναι το εξώφυλλο. Με τα λαμπιόνια και τη ρόδα του Λούνα Παρκ και την καθιστή σκοτεινή κοριτσίστικη σιλουέτα σε πάει σε εποχές παλαιότερες, σε ένα φελλινικό ονειρικό σκηνικό, κάτι μεταξύ Amarcord και Νύκτες της Καμπίρια. Όμως αυτή η ομορφιά του εξωφύλλου υπάρχει για να επενδύει και να συμπληρώνει την τρυφερή και συνάμα σκληρή ιστορία της Αγγελικής Δαρλάση για μια μικρή Άλ(λ)η που το πεπρωμένο -που για μερικούς ήταν και είναι ανελέητο- την έβαλε στο περιθώριο. Η Άλη είναι ένα κορίτσι που στη μικρή πόλη που εμφανίζεται, όταν φτάνουν οι πλανόδιοι και το Λούνα Παρκ, χωρίς να το θέλει γίνεται αντικείμενο της προσοχής των συνομήλικών της παιδιών: είναι διαφορετική, ντύνεται αλλιώς, μοιάζει παράξενη. Έχει όλα τα στοιχεία ώστε από τη στιγμή που θα την προσέξουν να αρχίσουν να την «ενοχλούν», και να την κοροϊδεύουν, να την βρίζουν, να της πετάνε πέτρες. Να είναι πια το νέο τους παιχνίδι.

Κάποια στιγμή όμως θα την προσέξουν και αλλιώς: όταν η Άλη, καβάλα στο ξύλινο αλογάκι, με τη δική της φωνή θα πει το δικό της τραγούδι και θα κάνει τα λαμπιόνια του σκοτεινού Λούνα Παρκ να λάμψουν και τα αλογάκια να αρχίσουν να γυρίζουν. Το τραγούδι της Άλη με τις ξενικές λέξεις –που μόνο τότε θα αρχίσουμε να υποψιαζόμαστε με τα «Romensa, Romale» την καταγωγή της- θα παρασέρνει κάθε βράδυ όλα τα παιδιά για να τραγουδούν μαζί της και να στριφογυρίζουν πάνω στο καρουσέλ. Η Άλη ξέχασε (;) τη σκληρότητά τους, τους χαμογέλασε, έγινε φίλη τους. Κι αυτό όμως για λίγο, μέχρι να εμφανιστούν οι ενήλικοι, οι γονείς των παιδιών, ανάστατοι, καθώς τα παιδιά τους τις νύχτες δεν βρίσκονταν στα κρεβάτια τους. Όλοι μαζί μαζεύονται στο Λούνα Παρκ και βλέπουν το θέαμα: από τη μια, τα δικά τους χαρούμενα, ονειροπόλα παιδιά και από την άλλη η αιτία, η «φταίχτρα», η μάγισσα Άλη, η διαφορετική. Και αν τα παιδιά μπόρεσαν και έριξαν τα δικά τους τείχη και την αγάπησαν, για τους μεγάλους που είχαν πολύ πιο στέρεες και αμετακίνητες τις προκαταλήψεις τους δεν ήταν το ίδιο. Για τη μικρή Ρομά είχαν μόνο μίσος, ρατσισμό, διωγμό. Κι όταν τα παιδιά θα της ζητήσουν να φύγει για να σωθεί, η απάντησή της είναι η απάντηση μιας ενήλικης: «Κουράστηκα να τρέχω μακριά να σωθώ». Την άλλη μέρα, τα παιδιά ξυπνώντας από τη μαγεία της νύχτας θα διαπιστώσουν ότι το κορίτσι και το Λούνα Παρκ έχουν φύγει. Μαζί τους έφυγαν και η μαγεία και η ελευθερία.

Το κείμενο κινείται μεταξύ παραμυθιού και πραγματικότητας, παράλληλα όμως μας παρασέρνει να παρακολουθήσουμε μια ιστορία ρατσισμού, ενός αρχαίου ρατσισμού που βάζει στο στόχαστρο μια άλλη κατατρεγμένη φυλή της ανθρωπότητας, τους Τσιγγάνους, που ίσως μόνο για να καθησυχάζουν οι Γκατζέ τις τύψεις τους τούς αποκαλούν «ευτυχισμένους». Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει ένα δισέλιδο με τον τίτλο «Λίγα λόγια για τα ‘μυστικά’ της Άλης» που μας τοποθετεί το πλαίσιο της ιστορίας και με πινελιές από το σχετικά πρόσφατο ιστορικό παρελθόν μας μιλά γι’ αυτή την άγνωστη στους περισσότερους μοίρα των Ρομά, με αποκορύφωμα το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και το διωγμό που υπέστησαν από τους Ναζί. Άλλωστε και το πεντάκτινο αστέρι στο οπισθόφυλλο του βιβλίου –αν και χρωματιστό και φωτισμένο- ίσως υπάρχει ως παραφθορά του κίτρινου αστεριού που έπρεπε να φορούν οι Εβραίοι επί Ναζισμού ή μπορεί απλώς να είναι ένα αστέρι-οδηγός σε μια ονειρεμένη νύχτα.

Το βιβλίο έρχεται να προστεθεί σε μια μικρή παρακαταθήκη αναφορικά με το Ολοκαύτωμα των Ρομά: στην ελληνική παιδική λογοτεχνία, το βιβλίο που πρώτο κυκλοφόρησε με ραχοκοκαλιά τους διωγμούς των Τσιγγάνων και κατάληξη αυτά που συνέβησαν στα χρόνια της Ναζιστικής Γερμανίας είναι του Φίλιππου Μανδηλαρά Ο μεγάλος ίσκιος και οι Τσιγγάνοι (Πατάκης, 1999) και ειδικά στην προτελευταία ιστορία «Η Ρόζα και το μολυντήρι». Στη φτωχή σχετική βιβλιογραφία, να προσθέσω και το όνομα της Τσιγγάνας συγγραφέως Katarina Taikon[i] (από τη Σουηδία, 1932-1995) που έγραψε βιβλία για παιδιά και ένα εξ αυτών αφορά την παιδική της ηλικία (δεν έχει μεταφραστεί) και τις δικές της «αναμνήσεις ρατσισμού». Το 1988 κυκλοφόρησε η αμερικανοπολωνικής παραγωγής ταινία And the Violins Stopped Playing του Alexander Ramati[ii], με πρωταγωνιστή στο ρόλο του Τσιγγάνου βιολιτζή που οδηγείται στο Νταχάου τον Χορστ Μπούχολτς. Για το Porajmos, δηλ. το Ολοκαύτωμα των Ρομά[iii], δεν γνωρίζω να έχει γυριστεί άλλη ταινία. Άλλωστε το διεθνές κοινό προτιμά να έχει μια πιο εξωτική εικόνα για τους Τσιγγάνους, καθησυχάζοντας έτσι τις ενοχές του για τον μακρόχρονο ρατσισμό, πολύ περισσότερο μάλιστα αφού προβάλλονται ταινίες με τον γλαφυρό (ελληνικό) τίτλο Υπάρχουν ακόμη ευτυχισμένοι Τσιγγάνοι -το περίφημο Gadjo Dilo (1997)[iv] του Tony Gatlif- ή τον ουδέτερο Ο καιρός των τσιγγάνων (1988)[v] του Εμίλ Κουστουρίτσα.

Η Δαρλάση αυτό κάνει με το Από Μακριά. Ενώ κρατάει κάτι από το ελεύθερο πνεύμα και την ξεγνοιασιά που θέλουμε να πιστεύουμε ότι διακατέχουν τη ζωή των Τσιγγάνων, μας μεταφέρει μια σκληρή ιστορία βίας και μάλιστα προς ένα παιδί. Η βία είναι λεκτική, ψυχολογική και σωματική. Η Άλη ζει σε μια παλιότερη εποχή, όμως η ιστορία της είναι διαχρονική: είναι η ιστορία ενός παιδιού που χωρίς να φταίει σε τίποτε «αντικειμενοποιείται», διασύρεται, όμως η κουλτούρα της φυλής της με το τραγούδι της τής ξαναδίνει πρόσωπο, γίνεται φίλη των παιδιών που προηγουμένως την περιγελούσαν. Η ιστορία κατασκευάζεται με υλικά λογοτεχνικά, με νύξεις, χωρίς διδακτικούς παροξυσμούς και η αφήγηση έχει μια ατόφια ομορφιά μαγείας αλλά και αυθεντικότητας.

Η εικονογράφηση από τον Βασίλη Κουτσογιάννη «έδεσε» με τον καλύτερο τρόπο με το κείμενο. Αν και σχεδόν όλες οι σελίδες είναι σε φόντο μαύρο ώστε να αναρωτιέσαι μήπως χάνονται τα όρια μεταξύ παιδικού βιβλίου και βιβλίου για ενηλίκους -και χάνονται-, όμως στήνεται έτσι σιγά και σταθερά το σκηνικό της νύχτας. Γιατί είναι μια ιστορία νυχτερινή όπου δεν συμβαίνουν μόνο το κακό και οι εφιάλτες, αλλά συμβαίνουν και τα μαγικά και τα θαύματα. Στις από σκληρό χαρτόνι σελίδες, που γυαλίζουν μάλιστα, χωράνε να αραδιαστούν οι νυχτερινοί στολισμοί, τα λαμπιόνια, τα μπιχλιμπίδια, οι φωτισμένες γιρλάντες. Αλλά και τα φωτάκια πάνω στη σκοτεινή σιλουέτα της Άλης που μοιάζουν να είναι αστέρια του ουρανού και παρακάτω ως σιρίτια, λαμπερή μπορντούρα στη φούστα της. Και το σκοτεινό τοπίο αρχίζει να λαμπυρίζει ολοένα και περισσότερο και να κινείται και να στροβιλιζόμαστε και μεις μαζί με τα σαν από ασήμι αλογάκια του καρουσέλ. Μόνο που κάποια στιγμή στη φαντασία της νύχτας θα εισχωρήσει και το Κακό και μαζί με τις φιγούρες των ενηλίκων που υπάρχουν ως λεζάντα στην εικόνα θα σηκωθούν τεράστιες τρομακτικές μορφές με τον αγκυλωτό σταυρό στο μανίκι. Την επόμενη μέρα που η Άλη δεν θα είναι πια εκεί, το χρώμα της σελίδας θα ανοίξει και οι χιονονιφάδες προμηνύουν τον χειμώνα που, σύμφωνα με την ευχή ενός παιδιού, η Άλη, την άνοιξη, δεν μπορεί, θα ξανάρθει. Με το τελευταίο δισέλιδο εικονίζεται η πόλη στο χρώμα της ξηρασίας -αλλά και η πάροδος του χρόνου γι’ αυτόν τον τόπο στον οποίο η διωγμένη Ρομά δεν επέστρεψε. Όμως αφήνεται μια ελπίδα να αιωρείται ότι η όποια (κάποια) Άλη θα φανεί να έρχεται από μακριά… Και δεν θα διωχθεί[vi].

[i] skbl.se – Katarina Maria Taikon

[ii] https://en.wikipedia.org/wiki/And_the_Violins_Stopped_Playing (ελληνικός τίτλος: Και τα βιολιά σταμάτησαν να παίζουν)

[iii] https://encyclopedia.ushmm.org/content/el/article/genocide-of-european-roma-gypsies-1939-1945

[iv] Tony Gatlif — Wikipédia (wikipedia.org) (ελληνικός τίτλος: Υπάρχουν ακόμη ευτυχισμένοι Τσιγγάνοι)

[v] Ο καιρός των τσιγγάνων – Βικιπαίδεια (wikipedia.org)

[vi] Αν επανέρχονται στα βιβλία για παιδιά οι ιστορίες για το Ολοκαύτωμα ή τις διάφορες μορφές ρατσισμού είναι για να μην ξανασυμβούν. Το λέει εύστοχα η Οντέρ Βαρών-Βασάρ («Άουσβιτς: Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης». Στο: Άουσβιτς. Το γεγονός και η μνήμη του. Επιμέλεια Β. Γεωργιάδου – Ά. Ρήγος. Καστανιώτης 2007) ότι το σημαντικό είναι να έχει κανείς μια γόνιμη ευαισθητοποίηση σε θέματα ρατσισμού και ξενοφοβίας και ο Primo Levi (Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν. Μετάφραση Χ. Σαρλικιώτη. Άγρα 2006): «ό,τι έγινε δυνατό να διαπραχθεί στο παρελθόν μπορεί να επιχειρηθεί ξανά στο μέλλον, μπορεί να εμπλέξει εμάς τους ίδιους ή τα παιδιά μας».

(*) Η Μένη Κανατσούλης είναι καθηγητρια ΑΠΘ και συγγραφέας.

Διαβάστε και την παρουσίαση του βιβλίου από το ELNIPLEX.

"Πάμε σχολείο;"

 

Το "Πάµε σχολείο;" είναι το τέταρτο βιβλίο της σειράς «Σχολή Ανήσυχων Γονέων», µετά τους "Παιδικούς έρωτες", τους  "Παιδικούς φόβους" και το "Χτίζοντας ταυτότητα".

Όπως δηλώνει και ο τίτλος του, οι γονείς καλούνται να σκεφτούν τι σηµαίνει για το παιδί τους και για τους ίδιους η είσοδος και η πορεία στο δηµοτικό σχολείο. Τι αγωνίες και τι µαταιώσεις ενεργοποιεί στο παιδί και στους γονείς η επίσηµη επαφή µε την ανάγνωση, τη γραφή και τα µαθηµατικά; Ποιες απωθηµένες προσδοκίες γονέων και εκπαιδευτικών φορτώνονται στους ώµους των µικρών µαθητών, στερώντας τους τη χαρά να συνευρεθούν και να συνεργαστούν µεταξύ τους; Πώς γίνεται η µετάβαση από το νηπιαγωγείο στο δηµοτικό; Ποιες είναι οι απαραίτητες ψυχικές, νοητικές και συναισθηµατικές συνιστώσες για την επιτυχή ένταξη του παιδιού στο δηµοτικό; Τι είναι απόδοση και τι επίδοση; Και τι είναι, τελικά, το σχολείο; Ένας χώρος αναπαραγωγής και εκµάθησης εννοιών µέσα σε ένα παιδαγωγικό πλαίσιο, ή ένας δυναµικός κοινωνικός χώρος ατοµικών και συλλογικών σχέσεων, όπου δηµιουργικά παράγεται γνώση;

Τα θέµατα του 'Πάµε σχολείο;" αναπτύσσονται πάνω σε τρεις βασικούς άξονες:

α) Η ανάπτυξη της σκέψης είναι αναγκαία για την επιβίωση.

β) Το να σκέφτεσαι και να µαθαίνεις είναι απόλαυση.

γ) Η συλλογική σκέψη είναι παραγωγικότερη της ατοµικής.

Καθότι αυτοί οι άξονες ισχύουν για ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής µας και σε όλους τους τοµείς της δραστηριότητάς µας, µια που η ζωή είναι σχολείο –µε πρόγραµµα αλλά και µε διαλείµµατα–, το βιβλίο αυτό προτείνεται όχι µόνο για τους άµεσα ενδιαφερόµενους, γονείς, εκπαιδευτικούς και ειδικούς της ψυχικής ανάπτυξης και υγείας του παιδιού, αλλά και για όποιον σωκρατικά ανήσυχο επιθυµεί συνεχώς να µαθαίνει απολαµβάνοντας ή να απολαµβάνει µαθαίνοντας.

"Πάμε σχολείο;"
Σχολή ανήσυχων γονέων
Αθανάσιος Αλεξανδρίδης
Ίκαρος
288 σελ.
ISBN 978-960-572-400-9

«Σχέσεις γονέων-εκπαιδευτικών στο Δημοτικό Σχολείο».

 

Άρθρο της Αργυρώς Μουντάκη

Αναδημοσίευση από το Διάστιχο.

Δε νομίζω να υπάρχει γονιός ή εκπαιδευτικός ειλικρινής με τον εαυτό του, που να μην παραδέχεται ότι έχει κάνει κάποια έστω λάθη στους ρόλους του αυτούς. Το καινούριο βιβλίο της εκπαιδευτικού, ποιήτριας, αρθρογράφου αλλά και μητέρας Χαριτίνης Μαλισσόβα με τίτλο Σχέσεις γονέων-εκπαιδευτικών στο Δημοτικό Σχολείο από τις Εκδόσεις Αρμός έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, αυτό της συμβουλευτικής προς γονείς και εκπαιδευτικούς όσον αφορά τις μεταξύ τους σχέσεις. Όχι ότι δεν υπάρχουν ΦΕΚ ή Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών, εγκύκλιοι, βιβλία παιδαγωγών και ψυχολόγων ή και ψυχιάτρων που περιλαμβάνουν επιμέρους κάποια θέματα από αυτά στα οποία αναφέρεται η συγγραφέας, όπως και η ίδια αναφέρει, όμως η δική της προσέγγιση είναι λιγότερο επίσημη, περισσότερο κατανοητή στον νου και εφαπτόμενη στην καρδιά και την ψυχή όλων μας. Γιατί, όπως λέει και η ίδια η Χαριτίνη Μαλισσόβα: «Στόχος είναι το καλό των παιδιών». Διαπιστώνεται εύκολα στον προσεκτικό αναγνώστη ότι με αυτό το κριτήριο έγραψε το βιβλίο της η συγγραφέας με καλές και αγαθές προθέσεις και με έναν επιπλέον στόχο: να διευκολύνει τους ενήλικες στη διαχείριση αυτών των ρόλων τους, να ανακουφίσει γονείς και εκπαιδευτικούς από διλήμματα, στα οποία έρχονται αντιμετωπίζοντας αποκλίνουσες συμπεριφορές.

«Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή», όπως λέει και η συγγραφέας στο τέλος της εισαγωγής της, μια έκφραση που δηλώνει και την τάξη και συνέχεια, τον τρόπο που καθρεπτίζει τη γενικότερη προσέγγισή της στο βιβλίο. Στόχος του βιβλίου είναι να πετύχουν οι γονείς και οι δάσκαλοι να δημιουργήσουν θετικά συναισθήματα στους μαθητές για το σχολείο και την εκπαιδευτική διαδικασία. Το βιβλίο χωρίζεται σε 22 κεφάλαια. Η συγγραφέας διακρίνει στο πρώτο κεφάλαιο τη διάδραση των σχέσεων ανάμεσα σε γονείς, εκπαιδευτικούς και μαθητές, τονίζοντας τα χαρακτηριστικά του καλού δασκάλου αλλά και του συνεργάσιμου γονιού, επίσης θέτει τη σημασία των ορίων ανάμεσα σε αυτές τις σχέσεις, όρια που μπορούν να βοηθήσουν στην αρμονική συνύπαρξη όλων με στόχο πάντα την πρόοδο των μαθητών και τη συναισθηματική τους πληρότητα στα σχολικά τους χρόνια. Τονίζει επίσης τη σημασία της ορθής κοινωνικοποίησης των μαθητών και τον τρόπο που μπορεί να επιτευχθεί αυτό. Ποιος είναι ο ρόλος των συναντήσεων γονέων και μαθητών και πώς αυτές, όταν γίνονται με καλές προθέσεις και από τις δύο πλευρές και δίχως προκαταλήψεις, βοηθούν τα παιδιά; Στα επόμενα κεφάλαια η συγγραφέας ασχολείται με τις προϋποθέσεις που χρειάζεται να έχουν ο καλός δάσκαλος και ο συνεργάσιμος γονιός. Πώς οφείλει να λειτουργεί ο δάσκαλος και πώς να ανταποκρίνεται ο γονιός; Αν υπάρξει αδυναμία του δασκάλου, πού πρέπει να απευθυνθεί ο γονιός; Και αν ο γονιός ξεφύγει των ορίων του, τι πρέπει να κάνει ο δάσκαλος; Βλέπουμε ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν είναι στο απυρόβλητο. Χρειάζονται σωστές θέσεις και ισορροπίες και από τις δύο πλευρές για να επιτευχθεί ο στόχος και η Χαριτίνη Μαλισσόβα μάς δίνει ξεκάθαρες οδηγίες πώς μπορούμε να το πετύχουμε αυτό. Στη συνέχεια, εξηγεί πώς βλέπουν το παιδί απ’ τη μια ο γονιός, από την άλλη ο εκπαιδευτικός. Κι έτσι, ποιες είναι οι προϋποθέσεις επιτυχίας του δικού τους ρόλου και συνεπώς και της επιτυχίας και ευτυχίας του παιδιού. Το νηπιαγωγείο και ο ρόλος του, το δημοτικό σχολείο και οι πρώτες μέρες του παιδιού σε αυτό, αλλά και ο ρόλος που παίζουν οι γονείς στην καθοδήγηση που έχουν δώσει στα παιδιά τους πριν ξεκινήσουν τη φοίτησή τους στο σχολείο, όλα αυτά εξηγούνται και αναλύονται με σαφήνεια. Οι γονείς ποιο ρόλο παίζουν στην αυτονομία των μαθητών στο σχολείο; Ποιες είναι οι σχέσεις των παιδιών, όταν είναι διπλανοί; Όπως χαρακτηριστικά γράφει η συγγραφέας:

«Αρκεί να πρυτανεύει αμφίδρομα η ψυχραιμία, η λογική, η δικαιοσύνη, η ισότητα. Το σχολείο είναι η μικρογραφία της κοινωνίας, στην οποία θα κληθεί στο μέλλον να ζήσει ως ανεξάρτητος και δημιουργικός πολίτης». (σελ. 43)

Ωστόσο, αυτά δεν είναι αρκετά για την ευρυθμία των σχέσεων και της ψυχικής ξεκούρασης των εμπλεκομένων. Υπάρχει και η αισθητική των σχολείων, που είναι πολύ σημαντική για τη συναισθηματική ισορροπία των μαθητών αλλά και των εκπαιδευτικών.

Πολύ οργανωμένος –και σίγουρα αποτελεσματικός– είναι και ο τρόπος που προτείνει η συγγραφέας να επικοινωνούμε τις διάφορες δράσεις μας στο σχολείο, είτε είναι εθνικές εορτές, είτε δράσεις φιλαναγνωσίας:

– Να τους έχουμε εξηγήσει με σαφήνεια τι θα κάνουμε και για ποιο λόγο.

– Να έχουμε επιλέξει υλικό που προκαλεί το ενδιαφέρον τους.

– Να προβάλλουμε το ανάλογο υλικό σε κάθε ηλικία.

– Να μην πλατειάζουμε χάνοντας άσκοπα χρόνο με αποτέλεσμα να δημιουργείται φασαρία, που μόνο δημιουργική δεν είναι.

– Να ακολουθεί πάντα μια εποικοδομητική συζήτηση, με σκοπό την εμπέδωση και την αξιολόγηση της δράσης. (σελ. 48)

Άλλο ένα φλέγον θέμα που απασχολεί τη συγγραφέα είναι η λειτουργία του ολοήμερου σχολείου και τα προβλήματα που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια με τις κατά καιρούς αλλαγές που έχουν θεσπιστεί. Ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο (14), που καλό θα ήταν να διαβαστεί και από τους υπεύθυνους του Υπουργείου Παιδείας.

Επόμενο σημαντικό κεφάλαιο είναι η βαθμολογία, η βαθμοθηρία, ο τρόπος αντιμετώπισης των βαθμών και από τις τρεις εμπλεκόμενες πλευρές: γονείς, μαθητές, εκπαιδευτικούς. Οι εκπαιδευτικοί κατηγορούνται ότι εύκολα βάζουν καλούς βαθμούς, τα παιδιά βρίσκονται σε ανταγωνισμό με τους συμμαθητές τους, οι γονείς πολλές φορές υποθάλπουν αυτό το κλίμα ανταγωνισμού και έντασης. Τι συμβαίνει πραγματικά και ποια είναι η χρυσή τομή; Αλήθεια, επιτρέπεται οι γονείς να κάνουν αιτήματα φιλίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να ζητάνε το τηλέφωνό τους, να τους παίρνουν τηλέφωνο και να ζητάνε διευκρινήσεις για μαθήματα ή οτιδήποτε άλλο;

Κορονοϊός και εξ αποστάσεως εκπαίδευση! Ορίστε μία συνθήκη που οι γονείς κλήθηκαν να ανταποκριθούν κι εκείνοι άμεσα και αποτελεσματικά – και ως επί το πλείστον, σύμφωνα με τη συγγραφέα, τα κατάφεραν. Τελικά η καλή συνεργασία των γονιών και των εκπαιδευτικών φέρνει εκπληκτικά αποτελέσματα, όπως και των ίδιων των εκπαιδευτικών μεταξύ τους. Όταν όμως υπάρχουν προκαταλήψεις από οποιαδήποτε πλευρά προς την άλλη, τα πράγματα περιπλέκονται. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο οι προσωπικές συμπάθειες ή αντιπάθειες να καθορίζουν και τις σχέσεις των εμπλεκόμενων, κάτι που θεωρείται μη πρέπον. Σε τι μπορεί να οδηγήσει κάτι τέτοιο; Τι μπορεί να συμβεί, επίσης, αν ένα ή περισσότερα παιδιά μεγαλοποιούν καταστάσεις, λένε ψέματα ή αποκρύπτουν πράγματα; Πόσο κάτι τέτοιο επηρεάζει τις σχέσεις γονέων και εκπαιδευτικών, αν δεν πρυτανεύσει η ψυχραιμία και η σύνεση;

Γράφει στο κεφάλαιο 20, που είναι αφιερωμένο στην επίδραση της σχέσης γονέα-δασκάλου πάνω στον μαθητή, ο ψυχίατρος Ιάκωβος Μαρτίδης: «Καλή σχέση γονιών-εκπαιδευτικών σημαίνει ότι υπάρχει οικειότητα, αμοιβαία εμπιστοσύνη, αλληλοσεβασμός, διάκριση, εχεμύθεια, χαρακτηριστικά που ευοδώνουν μια εξαιρετική συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών επ’ ωφελεία του παιδιού». Το κεφάλαιο αυτό το παραχωρεί η συγγραφέας στον καταξιωμένο ψυχίατρο για να δώσει τη δική του εκτίμηση για το θέμα, που όπως συμπεραίνουμε ταιριάζει αρμονικά με το υπόλοιπο βιβλίο και τα κεφάλαιά του.

Το κεφάλαιο 21 αποτελεί ένα σαβουάρ βιβρ για εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές, κάτι πολύτιμο κατά τη γνώμη μου, κάτι που θα έπρεπε να δίνεται σε όλους στην έναρξη της σχολικής χρονιάς. Πολλά προβλήματα θα αποφεύγονταν, αν παρεχόταν αυτό το κείμενο κανόνων συμπεριφοράς σε όλους. Για παράδειγμα: «Ας μη βγάζουμε βιαστικά συμπεράσματα οι εκπαιδευτικοί για τους γονείς και οι γονείς για τους εκπαιδευτικούς. Ας μην εκθειάζουμε ούτε να απαξιώνουμε οι μεν τους δε» (σελ. 83). «Ας σκεφτόμαστε αρκετά πριν από οποιαδήποτε αρνητική αντίδραση. Ο θυμός δεν είναι ποτέ καλός σύμβουλος» (σελ. 85).

Στα συμπεράσματά της η συγγραφέας συνοψίζει μεταξύ άλλων: «Στόχος είναι το παιδί, ο μαθητής και η μαθήτρια, που με τον επιτυχημένο συνδυασμό σχολείου και οικογένειας θα αποδώσει τα μέγιστα όχι μόνο σε μαθησιακό αλλά και σε ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Η οικογένεια και το σχολείο συνδιαμορφώνουν τον αυριανό πολίτη» (σελ. 87).

Στο πολύ χρήσιμο παράρτημα που ακολουθεί στο τέλος του βιβλίου, μπορεί να βρει ο ενδιαφερόμενος νόμους που αφορούν τη λειτουργία των σχολείων καθώς και τις αρμοδιότητες γονέων-κηδεμόνων και εκπαιδευτικών, καθώς και θέματα που αφορούν τη λειτουργία των δημοτικών σχολείων το σχολικό έτος 2020-2021.

Κλείνοντας η συγγραφέας σε λογοτεχνικό ύφος μάς χαρίζει ένα κείμενο που αποτυπώνει την αντίδραση των παιδιών σε όλη αυτή τη νέα κατάσταση της πανδημίας, κυρίως μετά την επιστροφή στο σχολείο έπειτα από το σκληρό lock down της άνοιξης του 2020.

Συμπερασματικά είναι ένα εγχειρίδιο γνώσης, εμπειρίας και συμπεριφοράς για όλους, γονείς, εκπαιδευτικούς αλλά και μαθητές, απευθυνόμενο στους δύο πρώτους, καθώς οι μαθητές θα μάθουν έμμεσα μέσα από την καλή συμπεριφορά και καλή σχέση γονέων και εκπαιδευτικών. Χρήσιμο εγχειρίδιο για φοιτητές, εκπαιδευτικούς και γονείς, μπορεί να γλιτώσει όλους από πολλούς μπελάδες αν το έχουν διαβάσει με προσοχή πριν εμπλακούν στην εκπαιδευτική/σχολική διαδικασία. Και να το ξαναδιαβάζουν τακτικά! Γιατί αυτό το βιβλίο είναι η πεμπτουσία της προσφοράς, από έναν άνθρωπο επιτυχημένο με 25 χρόνια στην εκπαίδευση, αλλά και ως γονιό μεγάλων πλέον παιδιών, που έχει πλούσια πείρα και γνώση. Εργάστηκε και έγραψε για να μεταδώσει πείρα και γνώση και να βοηθήσει εμάς, γονείς και εκπαιδευτικούς, αλλά κυρίως τα ίδια τα παιδιά. Γιατί αν εμείς οι μεγάλοι τα πηγαίνουμε καλά, τα παιδιά θα είναι επιτυχημένα και ευτυχισμένα στο σχολείο τους.

Σχέσεις γονέων-εκπαιδευτικών στο Δημοτικό Σχολείο

Χαριτίνη Μαλισσόβα

Αρμός

σ. 116

ISBN: 978-960-615-343-3

Τιμή: 10,00€

Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου.

"Όταν διαβάζουμε, το μυαλό μας βγάζει φτερά"

Η αφίσα και το μήνυμα της IBBY για την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου 2021.

Αφίσα και μήνυμα για την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου 2021. Φέτος υπεύθυνο για το υλικό του εορτασμού είναι το Τμήμα των Η.Π.Α. Το μήνυμα γράφτηκε από την Αμερικανίδα ποιήτρια Margarita Engle και η αφίσα φιλοτεχνήθηκε από τον εικονογράφο και συγγραφέα Roger Mello. Ο Roger Mello, σχεδίασε στα ελληνικά κάποιες από τις χειρογραφές που αποτελούν μέρος του εικαστικού.

Η συγγραφέας Λότη Πέτροβιτς μετέφρασε όπως κάθε χρόνο το μήνυμα στα ελληνικά. Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού εκτύπωσε και διανέμει την αφίσα.

Λέξεις για τις “24 εικόνες για την Επανάσταση του 1821” .

 

Άρθρο της Αγγελικής Γιαννικοπούλου (*)

Αναδημοσίευση από τον Αναγνώστη

Μία από τις δημοφιλέστερες ρήσεις μας σίγουρα είναι το χιλιοειπωμένο «Μία εικόνα χίλιες λέξεις», που χρησιμοποιείται για να τονίσει την εγγενή υπεροχή των εικόνων στη μετάδοση πληροφοριών με έναν τρόπο άμεσο, φυσικό και καθολικό. Μάλιστα, και εξαιτίας ίσως της συνεχούς επανάληψης, η φράση θεωρείται a priori αποδεκτή και σπάνια τίθεται υπό διερεύνηση, αποφεύγοντας οποιαδήποτε αναφορά σε θεωρίες, έρευνες αλλά και την κοινή εμπειρία που θα την αμφισβητούσε.

Όμως, είναι αλήθεια ότι ούτε η ίδια εικόνα μεταδίδει πάντοτε το ίδιο μήνυμα σε όλους –«νούς ορά»– ούτε απαραίτητα γίνεται αυτομάτως κατανοητή από κάθε παρατηρητή. Σε ένα βιβλίο που επιγράφεται Λέξεις για εικόνες (εκδ. Πατάκης), ο διεθνούς φήμης ερευνητής του παιδικού βιβλίου Perry Nodelman υποστηρίζει ότι οι εικόνες χωρίς τις λέξεις είναι ασαφείς και ατελείς, μη εστιασμένες και απίστευτα ανοικτές σε ερμηνείες. Καθώς η ίδια εικόνα ενδέχεται να παραπέμπει σε μια σειρά από σημαινόμενα, οι λέξεις κατευθύνουν προς κάποιο από αυτά και, καθώς βρίσκονται σε σχέση συνταγματική μαζί της, σταθεροποιούν (anchor) το νόημά της (Ronald Barthes, Ρητορική της Εικόνας).

Στο βιβλίο 24 εικόνες για την Επανάσταση του 1821: Μακρυγιάννης και Ζωγράφος. Ένας αγωνιστής και ένας καλλιτέχνης, παρατίθενται τα είκοσι τέσσερα ‘κάδρα’ της συλλογής της Γενναδείου Βιβλιοθήκης που είχε φιλοτεχνήσει τη δεκαετία του 1830 ο λαϊκός ζωγράφος και αγιογράφος Ζωγράφος με προτροπή και καθοδήγηση του στρατηγού Μακρυγιάννη. Οι είκοσι τέσσερις ακουαρέλες που συγκεντρώθηκαν σε ένα καλαίσθητο βιβλίο για παιδιά, και όχι μόνο, δέχθηκαν τη συνδρομή των λέξεων προκειμένου να ιστορήσουν την ελληνική Επανάσταση.

Τα πρώτα λεκτικά κείμενα φέρουν τη σφραγίδα των δημιουργών τους και ενυπάρχουν στο ‘κάδρο’, τόσο ως τίτλοι όσο και ως υπομνηματισμός, ο οποίος παρέχει πρόσθετες πληροφορίες, παραπέμποντας σε αριθμούς-λεπτομέρειες πάνω στην εικόνα. Επειδή όμως όλα τα γεγονότα δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά, οι χώροι στερούνται αναγνωρίσιμων τοπόσημων και οι άνθρωποι ζωγραφίζονται χωρίς εξατομικευμένα χαρακτηριστικά, η προσθήκη λέξεων που να εξηγούν διευκολύνει την ταυτοποίησή τους.

Και ενώ εκ πρώτης όψεως φαντάζει απλή η ανάγνωση των εικόνων της Επανάστασης, τελικά καθίσταται προφανές ότι η απουσία της επικουρικής παρέμβασης των λέξεων δημιουργεί προβλήματα κατανόησης. Γιατί οι συγκεκριμένες εικόνες αποτελούν πολυπρόσωπες, πολυπληθείς συνθέσεις με πλούσιες αφηγηματικές δυνατότητες, που, ενώ διηγούνται ιστορικά γεγονότα, ενίοτε διανθίζονται με καθαρώς αλληγορικές οπτικές αφηγήσεις (όπως ο Ρήγας σπορέας). Προβλήματα δημιουργούν και οι αναχρονίες, όπως εικόνες χωρίς χρονική ακολουθία, αλλά και οι οπτικές θαμιστικές αφηγήσεις, όπως στην εικόνα Ναυμαχίαι Γενικαί των Ελλήνων, όπου μία εικονιστική εξιστόρηση αντιστοιχεί σε πολλαπλά γεγονότα. Δυσκολίες όμως συνεπάγεται και η συμπαρουσία στην ίδια εικόνα γεγονότων που δεν συμπίπτουν χρονικά –χαρακτηριστικό παράδειγμα η εικόνα της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η προσθήκη των λέξεων φαίνεται να διασφαλίζει την κατανόηση.

Στο βιβλίο 24 εικόνες για την Επανάσταση του 1821: Μακρυγιάννης και Ζωγράφος των εκδόσεων Καπόν, η Μαρίζα Ντεκάστρο προσθέτει μια δεύτερη σειρά λεκτικών κειμένων, που αποτελούν φανταστικούς διαλόγους της με νεαρούς αναγνώστες/ αναγνώστριες, καθώς παρατηρούν και σχολιάζουν τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις της ελληνικής Επανάστασης. Σε είκοσι τέσσερις ενότητες, όσες και οι πίνακες, οι λέξεις περιγράφουν χωρίς να κουράζουν, επεξηγούν χωρίς να φλυαρούν, κατευθύνουν την προσοχή σε συγκεκριμένα σημεία της εικόνας παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες για τα γεγονότα και την κοινωνία, αφηγούνται περιστατικά του Αγώνα αλλά και της καθημερινής ζωής, αναλύουν αιτίες και αποτελέσματα, κι εμπλουτίζουν το οπτικό υλικό με κείμενα της εποχής, όπως αποσπάσματα από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη και ποιήματα του Σολωμού.

Τα κείμενα της Μαρίζας Ντεκάστρο ντύνουν τις εικόνες των Ζωγράφου και Μακρυγιάννη και βοηθούν τον ανήλικο, αλλά και τον ενήλικο, αναγνώστη του βιβλίου να τις παρατηρήσει πραγματικά αντλώντας ένα μεγάλο εύρος πληροφοριών που δεν περιορίζονται αποκλειστικά σε συγκεκριμένες μάχες. Με την εγκυρότητα που διασφαλίζει η επιστημονική επιμέλεια της Φωτεινής Ασημακοπούλου, καθηγήτριας Νεότερης Ιστορίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο αναγνώστης-θεατής του βιβλίου βρίσκεται μπροστά σε μια οπτική καταγραφή πολεμικών συρράξεων από την εποχή της Άλωσης μέχρι την ίδρυση του ελληνικού κράτους με έμφαση στις μάχες του απελευθερωτικού αγώνα. Παράλληλα αποκτά πολύτιμες γνώσεις για τον τρόπο άσκησης του πολέμου (κλεφτοπόλεμος, μπουρλότα, λάφυρα), τα ιστορικά δεδομένα, τη δράση συγκεκριμένων πολεμιστών, και συγχρόνως έρχεται σε επαφή με στοιχεία κοινωνικής οργάνωσης αλλά και χαρτογράφησης του ελλαδικού χώρου στις αρχές του 19ου αιώνα. Συνάμα και με τρόπο αβίαστο και εξαιρετικά ενδιαφέροντα παρακολουθεί να ξετυλίγεται μέσα από τις είκοσι τέσσερις εικόνες του Αγώνα ένα ολόκληρο πανόραμα της ζωής τα χρόνια της Επανάστασης, συμπεριλαμβανομένης της ένδυσης, των τοπωνυμίων, της γλώσσας, των συνηθειών, της κοινωνικο-πολιτισμικής νοοτροπίας, οι οποίες παρέχουν πληροφορίες όχι μόνο για τις πολεμικές συρράξεις αλλά και την καθημερινότητα.

Από την άλλη μέσα από τους υποτιθέμενους διαλόγους θίγονται γενικότερα θεωρητικά ζητήματα που αφορούν την τέχνη, όπως την απεικόνιση του βάθους, τα σχετικά μεγέθη της λαϊκής ζωγραφικής που αρνούνται τους κανόνες της αλμπέρτειας προοπτικής προκειμένου να υπογραμμίσουν τον πρωτεύοντα ρόλο συγκεκριμένων προσώπων, αλλά και θέματα ιδεολογίας στις εικόνες, όπως οι εικαστικοί τρόποι με τους οποίους εκφράζονται οι αντιλήψεις για τους πολιτειακούς θεσμούς, τη μοναρχία κ.ά. Συγχρόνως τίθεται και ένας θεωρητικός προβληματισμός αναφορικά με τη σημαντικότητα των συγκεκριμένων ‘κάδρων’ ειδικότερα, και των έργων τέχνης γενικότερα, ως ιστορικών πηγών, το βαθμό αξιοπιστίας τους, και την ιδιαίτερη λειτουργία τους στη συγκρότηση της ιστορικής γνώσης.

Το βιβλίο της Μαρίζας Ντεκάστρο 24 εικόνες για την Επανάσταση του 1821: Μακρυγιάννης και Ζωγράφος. Ένας αγωνιστής και ένας καλλιτέχνης, που τιμά τη 200η επέτειο από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, αποτελεί ένα βιβλίο γνώσεων που διαβάζεται από παιδιά, αλλά και ενηλίκους, προσφέροντας ενδιαφέρουσες και τεκμηριωμένες πληροφορίες, οι οποίες δεν επαναλαμβάνουν όσα ήδη είναι γνωστά από τα σχολικά εγχειρίδια. Τα χρόνια του Αγώνα της Ανεξαρτησίας ζωντανεύουν μπρος στα μάτια του αναγνώστη-θεατή, και μια ολόκληρη εποχή ανασυστήνεται μέσα από τις εικόνες αλλά και τις λέξεις του βιβλίου. Γιατί μια εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις και είναι πραγματικά ευτύχημα, όταν, όπως συμβαίνει στις 24 εικόνες, καταφέρει να τις βρει!

(*) H Αγγελική Γιαννικοπούλου είναι καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ